Problemen met mindfulness meditatie

door | mei 21, 2022 | Coachen, Vitaliteitscoach, Vitaliteitstherapeut

Artikel is uit 2017, maar is geupdatet met het meest recente onderzoek.

Mindfulness is een gemoedstoestand die getypeerd wordt door de bewustwording van de eigen fysieke ervaringen, gevoelens en gedachten, zonder onmiddellijk over te gaan op automatische reacties. Om toe te werken naar Mindfulness doet men onder andere trainingen, meditatie en andere aandachtsoefeningen. Er worden allerlei heilzame eigenschappen aan toegekend, maar is dat eigenlijk wel de bedoeling van mindfulness meditatie?
Boeddhistisch, maar niet religieus
Mindfulness heeft Boeddhistische wortels (Hahn T 1975), maar wordt tegenwoordig gebruikt in de westerse klinische en zelfmanagement situaties. In een westers medische of psychotherapeutische context is het begrip bekend geworden door de Amerikaanse onderzoeker Jon Kabat-Zinn. Hoewel mindfulness wortels heeft in het Boeddhisme veronderstelt men van beoefenaars geen kennis van het boeddhisme, zen, vipassana, yoga of welke oosterse filosofie of meditatietechniek dan ook. Het wordt o.a. toegepast in MBSR (Engels: mindfulness based stress reduction, op mindfulness gebaseerde stressvermindering) en MBCT (Engels: mindfulness based cognitive therapy, op mindfulness gebaseerde cognitieve therapie). Er is geen fundamenteel verschil tussen MBSR en MBCT. Het verschil zit niet in de inhoud, maar in de context en in de omgeving waarin het wordt toegepast. In het Nederlands wordt het ook wel aandachtgerichte cognitieve therapie genoemd. De mindfulness-training is om mensen te leren meer bewust te leven en anders om te gaan met stress, gedachten en emoties door middel van meditatie.
De niet-reactieve bewustwording
Hoewel de term mindfulness verbonden is aan het Boeddhisme, zijn er zeer oude christelijke mystieke tradities die vergelijkbare meditatietechnieken lijken te hanteren en in de aanvangsfasen ook vergelijkbare ervaringen beschrijven (De Groot F 2009). Mindfulness wordt ook in niet-klinische context toegepast voor ontspanning, persoonlijke groei en ter verbetering van welbevinden en prestaties. Mindfulness en mindful worden daarbij wel eens door elkaar gehaald, maar mindful betekent niets anders dan iets met aandacht doen, terwijl mindfulness vooral gericht is op niet-reactieve bewustwording. Heel kenmerkend is het niet-oordelen over wat men voelt of wat men denkt, waardoor deze stimuli losgekoppeld worden van een specifieke (automatische) reactie. Er ontstaat onthechting.
De donkere zijde
Op basis van de huidige wetenschappelijke inzichten is het duidelijk dat er weinig tot geen bewijs is voor de heilzame eigenschappen van mindfulness meditatie en het vergroot ook niet de overlevingskansen bij kanker. Dit wordt zelden gecommuniceerd door mindfulness professionals. Nog minder bekend is dat mindfulness ook kan leiden tot verergering van het probleem of de introductie van compleet nieuwe problemen. In onderzoek is er weinig aandacht voor de potentiele nadelen van mindfulness meditatie. Het betekent niet dat er geen aanwijzingen voor zijn in de wetenschappelijke literatuur en in een belangrijk overzichtsartikel (Lustyk MK 2009) wordt er opgeroepen om rekening te houden met potentiele problemen.
Een greep van de gerapporteerde symptomen
  • Toename angstgevoelens
  • Dubbelzien
  • Hoogmoedswaanzin
  • Psychose
  • Toename epileptische activiteit
  • Toename van depressieve gevoelens en van episodes
  • Hallucinaties
Wij hebben het dus over serieuze problemen, waar de gemiddelde mindfulness professional niet op voorbereid lijkt te zijn. Dit overkwam ook populaties zonder dat ze deze problemen al hadden. Dat maakt de inzet van mindfulness meditatie nogal lastig. Er zijn namelijk geen duidelijke indicaties en contra-indicaties. De vraag is natuurlijk hoe het mogelijk is dat deze problemen ontstaan. Dit kan teruggebracht worden tot twee factoren:
Niet-oordelend naar de afgrond

1. Meditatieve afgrond
Met mediteren kan men in delen van het ego komen die voorheen zelden en hooguit oppervlakkig werden bezocht. Het leidt soms tot de ontdekking van zijden van de persoonlijkheid waardoor men zichzelf dreigt te verliezen. Het is alsof men in een vrije val terechtkomt waar men niet van kan herstellen. Mindfulness meditatie is namelijk niet specifiek bedoeld om te helen en ook niet om te ontspannen. Het is de bedoeling om de wereld te vergroten van binnenuit. Dit kan soms goed uitpakken en soms nadelig, maar de uitkomst (managen) is geen onderdeel van mindfulness meditatie en dat betekent dat nadelige gevolgen niet opgevangen kunnen worden binnen mindfulness zelf. Een van de grootste problemen van mindfulnessonderzoek is dat nadelige effecten zelden gemeten of gemeld worden in de publicatie.

 

2. Niet oordelen
De niet-reactieve manier van bewustzijn kan helpen om acties los te koppelen van gevoelens en emoties. Het vereist het niet-(ver)oordelen van gevoelens en emoties, maar het lijkt een keerzijde te hebben. Een voorbeeld is narcisme, dat vaak gepaard gaat met afname van empathie. In een mindfulness-experiment (Ridderinkhof A 2017) bleek de meditatie bij narcisten juist te leiden tot vermindering van empathie. Het niet-oordelen betekent dat het effect juist versterkt kan worden, ook als het effect ongewenst is. Zo is het mogelijk dat andere negatieve emoties en houdingen jegens jezelf zoals zelfbeeld of de relatie met voeding, niet veroordeeld worden en daardoor alleen maar versterken. De onthechting zorgt ervoor dat je niet in staat bent het te kanaliseren. De onthechting kan nog meer problemen veroorzaken. Zo bleek in een ander onderzoek 15 minuten mindfulness meditatie te leiden tot meer valse herinneringen (Wilson BM 2015). Het niet oordelen en de onthechting hebben heel duidelijk ook nadelige gevolgen. Je kunt namelijk realiteitszin verliezen. Dat versterken ziet men ook terugkomen in de houding dat men egoïstischer wordt na mindfulness meditatie (Poulin M 2021). In dat onderzoek werden mensen willekeurig verdeeld over een mindfulnessgroep en een controlegroep die een kwartier lang de gedachten mocht laten afdwalen. Daarna werd gevraagd of mensen vrijwillig wilde meewerken aan het verzendklaar maken van brieven voor een goed doel. De resultaten in de mindfulnessgroep vielen extremer uit en bleken te correleren met de uitslag van een test die ze eerder afnamen. Daarbij werd gekeken naar de mate van interafhankelijkheid. Zij die hoger scoorden op interafhankelijkheid deden vaker mee en langer mee. Zij die hoger scoorden op onafhankelijkheid deden juist minder vaak en minder lang mee. Mindfulness meditatie lijkt daarmee je mindset en persoonlijkheidstrekken te versterken. 

In een ander onderzoek (Hafenbrack AC et al 2021) werd met behulp van 8 experimenten waar 1.400 deelnemers bij betrokken waren, vastgesteld dat mindfulness meditatie leidt tot verminderd schuldgevoel, maar daarmee ook tot een verminderde urgentie om het probleem op te lossen. De deelnemers werden gevraagd om verschillende situatie uit hun eigen verleden te visualiseren, waarin ze zich het meest misdroegen. Daarbij werd het schuldgevoel in kaart gebracht dat op dat moment ervoeren. In de controlesituatie werd gevraagd naar hoe ze zich de vorige dag hebben gedragen, een gestandaardiseerde vorm van controlegroep opbouwen. De experimenten toonden aan dat men zich na de meditatie schuldig voelde, maar belangrijker nog, is dat zij minder bereid waren om eventuele fouten te herstellen. Dat is op zich ook logisch, want het verminderde schuldgevoel, leidt ook tot minder motivatie. In twee van de acht experimenten werd dit nog apart getoetst en bevestigd. Mindfulness meditatie leidde ook nog eens tot een verzwakking in relatie tot de misdraging en het schuldgevoel. In andere experimenten werd ten onrechte een bonus toegekend waarbij een andere medewerker benadeeld werd. Na mindfulness meditatie bleek men wederom minder bereid te zijn om de fout te herstellen. Nu zal het corrigeren van een bonusuitkering minder persoonlijk zijn, zeker als je niet weet wie de andere werknemer is. Het maakt het gemakkelijker om eventueel schuldgevoel te negeren. Daarom hadden de onderzoekers ook experiment ontworpen, waarbij de deelnemers een oprechte verontschuldigingsbrief schreven aan de persoon die ze in het eerste experiment hadden benadeeld. De brieven werden door onafhankelijke juryleden beoordeeld op de mate waarin de deelnemer verantwoordelijkheid nam en de fout wilde herstellen. Ook hier bleek dat dit na mindfulness mediatie aanzienlijk minder goed te scoren op deze factoren. De resultaten liggen in lijn met andere onderzoeken, waarbij men de invloed van mindfulness meditatie onderzoekt op de moraal. De meditatievorm verzwakt het moraal kompas.

 

Nadelige effecten mindfulness meditatie

In een recent systematisch overzichtsartikel (Farias M 2020) werd gekeken naar nadelige bijwerkingen van meditatie algemeen. De zoektocht leidde tot 83 publicaties, waarvan er 55 ook bijwerkingen rapporteerden.  Een toename van angst, depressie, gastro-intestinale klachten, suicidale gedachten en cognitieve storingen behoorden tot deze bijwerkingen. Het gemiddelde was 8,3% van de bestudeerde populatie. Het betekent dat 1 op de 12 mensen klachten krijgen na mindfulness meditatie trajecten. Dat is waarschijnlijk een flinke onderschatting, aangezien in veel onderzoeken de zogenaamde ‘adverse effects’ niet eens genoteerd worden. Het betekent dat de onderzoekers bias ofwel vooringenomenheid introduceren. De meeste onderzoeken worden dan ook uitgevoerd door fans.  

 

Kinderen

Mindfulness meditatie lijkt massaal te worden doorgevoerd op scholen, ondanks het gegeven dat in 2017 in een RCT met 4.000 leerlingen al werd aangetoond dat het geen effect had op de gemoedstoestand of schoolprestaties. In het MYRIAD onderzoek dat erop volgde gaf men psychoeducatie met reguliere onderwijsmethoden en zeer korte mindfulnessoefeningen door schoolleraren. Aan de studie namen 8376 adolescenten deel (11-13 jaar) uit 84 scholen in het Verenigd Koninkrijk. De meeste leerlingen vielen in de ‘lage’ risicocategorie voor depressie (67,3%), en in de ‘normale’ risicocategorie voor sociaal-emotioneel-gedragsmatig functioneren (71,5%).

Het mindfulness programma op school zorgde voor meer risico op depressieve klachten en minder welbevinden bij leerlingen, zowel direct na interventie als na 1 jaar follow-up. Een hoger risico op depressie was er vooral bij de jongste leerlingen.

Mindfulness meditatie kan op basis van de voor- en nadelen nooit de eerste keuze zijn
Conclusie
De potentiele nadelen van mindfulness meditatie maken het niet perse goed of slecht, omdat elke methode voor- en nadelen heeft. Het betekent alleen dat de westerse vertaling die vooral het heilzame doel nastreeft, de overhand heeft gekregen en daarmee geen recht doet aan wat mindfulness meditatie is. Laten we daarbij ook in ogenschouw houden dat er geen bewijs is voor de effectiviteit van deze populaire methodiek en in combinatie met een gebrek aan kennis over de mogelijke nadelen van mindfulness meditatie maken dat mindfulness nooit een eerste kandidaat zou mogen zijn.

Meer lezen uit deze categorie 'Coachen':

Stop met het nastreven van eigenwaarde

Stop met het nastreven van eigenwaarde

Het onderwerp eigenwaarde heeft veel psychologen beziggehouden en mag zich tot één van de meest omvangrijke dossiers in de psychologie rekenen. Het wordt ook wel zelfwaarde, zelfliefde, zelfwaardering en eigendunk genoemd en het is veel beschreven als de emotionele...

Beter, beter, beter met meditatie?

Beter, beter, beter met meditatie?

Oost en west lijken verenigd in het enthousiasme over meditatie. De consument, de media en de wetenschap zijn unaniem over het heilzame effect van een paar minuten mediteren per dag. Niet zweverig, wetenschappelijk bewezen effectief, geen wondermiddel, maar toch...

Clip: Meer kritiek op mindfulness meditatie in de media

Clip: Meer kritiek op mindfulness meditatie in de media

Mindfulness is een hype, maar is dat terecht? Er is namelijk steeds meer kritiek vanuit de media op het fenomeen dat een industrie is geworden. Een clip is een kort item over een onderzoek of een curiositeit. Het is geen uitputtende verhandeling over het onderwerp,...

Dit onderwerp komt aan bod in de volgende opleidingen:

Meer lezen uit overige (kennisbank) categorieën:

Opfrisweek vitaliteitsvak

Opfrisweek vitaliteitsvak

Het vak vitaliteit is constant in ontwikkeling en oud-studenten geven regelmatig aan dat ze de opleiding wel eens helemaal opnieuw zouden willen doen. Voor die mensen hebben we een opfrisweek vitaliteitstherapie en een opfrisweek vitaliteitsfundament. Dat is 5 dagen...

Wat is een goede coach?

Wat is een goede coach?

Het beroep coach is net zo mystiek als alom aanwezig. Of iemand een goede coach is of dat een coach überhaupt waarde toevoegt, daar verschillen de meningen nogal over. Opvallend is dat zo'n standpunt zelden of nooit onderbouwd is en ook niet begint met de vraag wat...

Hoe effectief is vitamine D tegen COVID-19

Hoe effectief is vitamine D tegen COVID-19

De coronapandemie heeft geleid tot diverse ongegronde of sterk overdreven claims van potentiële interventies ter preventie of behandeling van COVID-19. Een van die controversiële middelen betreft vitamine D. Het heeft deels te maken met het gegeven dat lage vitamine...

Redactionele noot

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, worden opgeslagen of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Geraadpleegde bron(nen)

  • Brent m (2015). Wilson, Mickes A, Stolarz-Fantin S  Increased False-Memory Susceptibility After Mindfulness Meditation. Psychological Science September 4, 2015 Vol 26, Issue 10, 2015
  • De Groot F. (2009). Van Zelf tot Mystiek. Een ontmoeting tussen psychologie en spiritualiteit. Averbode: Uitgeverij Altiora Averbode
  • Poulin M (2021), Ministero L, Gabrie S, e.a. Minding your own business? Mindfulness decreases prosocial behavior for those with independent self-construals. 10.31234/osf.io/xhyua

  • Lustyk MK (2009), Chawla N, Nolan RS, Marlatt GA. Mindfulness meditation research: issues of participant screening, safety procedures, and researcher training. Adv Mind Body Med. 2009 Spring;24(1):20-30
  • Ridderinkhog A (2017), Bruin EL  d, Brummelman E, e.a. Does mindfulness meditation increase empathy? An experiment. Journal Self and Identity. Volume 16, 2017 – Issue 3: The Surprising Findings Issue
  • Hanh TN (1975). The Miracle of Mindfulness