Obesitas, leefstijl- of vitaliteitsvraagstuk?

door | okt 1, 2017 | Leefstijl, vitaliteit, Vitaliteitscoach | 0 Reacties

We hebben in Nederland geen goede oplossing voor obesitas en blijven roepen dat obesitas ongezond is, heeft tot nu toe niets uitgehaald. Sterker nog, er zijn redenen om aan te nemen dat het juist de zaak verergert. Nu neemt het draagvlak toe voor leefstijlcoaching, maar is dit een oplossing?
Een ‘COOL’ Nederlands leefstijlonderzoek
Volgens een bericht op de AVLEG-website is er recent een pilotonderzoek afgerond met leefstijlcoaches genaamd Coaching op Leefstijl (Cool) die positief heeft uitgepakt. Men is meer gaan bewegen, meer groente gaan eten, ervoeren een hogere kwaliteit van leven en zijn minder televisie gaan kijken. Het is onduidelijk wat er precies gebeurd is op het gebied van stress en slapen. Het onderzoek was vooral gericht op de vraag of een leefstijlcoach iets toevoegt aan de huidige zorgstructuur en kennelijk is iedereen het daarover eens. Waar dit optimisme precies op gebaseerd is, lijkt vooralsnog onduidelijk. Er was namelijk geen controlegroep. Dat is op zich allemaal geen probleem, het is immers een pilotonderzoek, maar dan blijft de vraag openstaan waar het optimisme precies op gebaseerd is. Zover we weten zijn de resultaten nog niet formeel gepubliceerd, dus het blijft gissen naar de details. Positief is dat er aandacht is voor de lage SES, de groep die het meest getroffen wordt door obesitas. Hoewel gezondheid geen primaire uitkomstmaat is, maakt het AVLEG-bericht er wel melding van en presenteert zelfs een grafiek van bescheiden gewichtsverlies. Dat is in lijn met het advies van de Zorgstandaard Obesitas waarin men 5 procent gewichtsverlies aanraadt voor gezondheidsvoordelen. Dat is meestal niet heel moeilijk op korte termijn, maar de vraag is wat dit precies oplost.

Volgens recente onderzoeken zou de metabool gezonde obees niet bestaan, maar die onderzoeken zijn helemaal niet geschikt om deze veronderstelling te toetsen

De metabool gezonde obees
Regelmatig vernemen we dat gezonde mensen met obesitas niet bestaan (Caleyachetty R 2017). Ook in Nederland is er een recent artikel van hoogleraar Jaap Seidell in Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde verschenen, waarin hij zijn zorg uit over de bestempeling gezond obees, omdat deze ook uiteindelijk obesitas gerelateerde ziekten krijgen. Het bestaan van een metabool gezonde obees wordt niet ontkend, maar er wordt verondersteld dat deze uiteindelijk ook ziek wordt. Deze observatie is juist, maar behoeft enige nuance. Het gaat om vijf belangrijke zaken, die zelden of nooit besproken worden. Gezien de veelomvattendheid van de materie worden ze punt voor punt nader toegelicht in het uitklapbaar deel van dit artikel.

Vijf redenen waarom we de metabool gezonde obees niet zomaar kunnen afserveren

1. Metabool ongezond

De meeste als metabool gezond geclassificeerde mensen met obesitas in dit soort onderzoeken, blijken helemaal niet gezond, maar hebben minder dan 3 symptomen van het metaboolsyndroom. Dat is een nietszeggend criterium, aangezien de symptomen zoals hypertensie en insulineresistentie onafhankelijke voorspellers zijn van problemen. De claim dat de metabool gezonde obees niet gezond blijft is onjuist, omdat deze op een hoop worden gegooid met mensen die al 1 of 2 symptomen hadden. Het overgrote deel was dus al ziek of flink onderweg en dat vertekent het resultaat aanzienlijk.

2. Fitheid niet gemeten
De groep van Steven Blair toonde voor het eerst een beschermende relatie van fitheid bij overgewicht en obeitas. Het bijzondere van het werk van Blair is dat deze fitheid ook daadwerkelijk gemeten is en niet geschat aan de hand van een vragenlijst. Het is om die reden dat uiteindelijk ook de Amerikaanse vereniging voor cardiologen heeft gepleit voor een klinische fitnesstest. De meta-analyses waaruit zou moeten blijken dat de metabool gezonde obees niet gezond blijft, maakt geen onderscheid tussen gemeten en gevraagde fitheid, terwijl gemeten fitheidsonderzoeken buitengewoon consistent zijn. Fitheid zegt veel meer over levensverwachting dan de BMI.
3. Niet BMI, maar BMI-richting
Het gegeven dat er metabool gezonde mensen met obesitas zijn, geeft al aan dat BMI op zichzelf nietszeggend is. Dat ze na verloop van tijd ziek kunnen worden, betekent dat er iets veranderd is. Dat is ook consistent terug te vinden in de BMI-richting. Het blijkt namelijk dat een scherpe daling van het gewicht (door ziekte), maar ook een blijvende toename van de taille-omvang voorspellend zijn (Cao B 2015, Peter RS 2016, Zajacova A 2014). Afslankpogingen of leefstijlinterventies, zoals je wilt, worden gerelateerd aan de stijging van de BMI. De druk om af te slanken zou de boel kunnen verergeren. Het betekent dus dat metabool gezond obesen ziek worden door de afslankpogingen.
4. Armoede is grootste risicofactor van welvaartziekten
Het is bekend dat de lage inkomens het meest getroffen worden door obesitas, maar er is wel meer anders met lage inkomens. De sociaal economische status (SES) bepaalt namelijk ook of je wel of niet bij kunt verzekeren. Het bepaalt ook hoe groot de drempel is om het eigen risico aan te breken. Kleine aandoeningen, die wel gepaard gaan met verhoogde activiteit van het immuunsysteem, zullen daardoor onbehandeld blijven. Deze inflammatie wordt in relatie gebracht met bijna alle welvaartziekten. De vraag is dus of ziekte ontstaat door obesitas of dat armoede het grootste aandeel voor haar rekening neemt.
5. Stigmatisering en stress

Constant vernemen dat je ongezond bent, een slecht voorbeeld bent voor je kinderen, dat je lui en ongedisciplineerd bent, gaat je niet in de koude kleren zitten. Deze vorm van stigmatisering is goed gedocumenteerd en ziekmakend. Acute stress leidt bijvoorbeeld tot verhoogde inflammatie (Cohen S 1999, Steptoe A 2002, Zhou D 1993) en kan dus bij inflammatie van onbehandelde kleine ziektes worden geteld. Daarnaast blijkt het onderscheid dat gemaakt wordt tussen goede en slechte voeding, ook nog eens de relatie met voeding te verstoren en de focus te verleggen op een negatief lichaamsbeeld. Die goed bedoelde adviezen hebben dus een averechts effect en kunnen bijdragen aan de omslag tot ziekte.

Uit de voorgaande 5 punten kan redelijk hard worden gemaakt dat we het idee van een metabool gezonde obees niet kunnen afserveren. De onderzoeken voldoen simpelweg niet aan de voorwaarden om deze veronderstelling te toetsen. De metabool gezonde obees bestaat, de vraag is vooral of afslanken hem gezond houdt.
Obesitas en duurzaam afslanken
In een recente analyse (Fildes A 2015) van Britse huisartsdossiers is men op zoek gegaan naar patiënten die tenminste 3 BMI-registraties hadden over een periode van 9 jaar. Meerdere metingen geven namelijk een verloop weer en de auteurs van het onderzoek wilden graag weten hoeveel mensen met obesitas in staat zijn om 5 procent gewichtsverlies te halen en het handhaven. In totaal vonden ze de dossiers van 76.704 mannen en 99.791 vrouwen. De kans dat iemand een normaal gewicht (BMI 21-25) terug zou krijgen was voor mannen 1 op 210 en voor vrouwen 1 op 124. Hoewel 1 op 8 mannen en 1 op 7 vrouwen in staat waren om die 5 procent gewichtsverlies te bereiken, blijkt dat meer dan de helft na 2 jaar boven die 5 procent-drempel te zitten. Na 5 jaar was dat 78 procent. Dat is vervelend, maar veel erger is nog dat 61 procent van die mannen en 59 procent van die vrouwen zwaarder werden dan voorheen. Ze vielen dus niet alleen terug, ze vielen omhoog. Het is juist dat omhoogvallen dat zorgt voor problemen. Het lichaam lijkt te strijden tegen gewichtsverlies . De BMI zelf voorspelt doorgaans niet zoveel, maar de BMI-richting wel (Cao B 2015, Peter RS 2016, Zajacoba A 2014). Een snelle daling (door ziekte) of een stijging wordt gecorreleerd met problemen en de snelste manier om 10 kg aan te komen is eerst 8 kg verliezen, zo laten de cijfers zien.

Deelnemers die over een periode van 16 jaar werden gevolgd toonden een verband tussen het aantal afslankpogingen en gewichtstoename (Stevenson VL 2012). 

Ook bij een gemiddeld groter gewichtsverlies was de kans dat diabetes terugkeerde hoger in de leefstijlgroep

Bewijs voor leefstijlinterventies
Er is dus veel minder duidelijkheid over het lot van de gezonde obees dan verondersteld wordt, maar veel belangrijker nog is dat de druk van een vermeende oplossing (afslanken) de boel alleen maar lijkt te verergeren. Diverse analyses hebben namelijk aangetoond dat gewichtstoename en het aantal afslankpogingen hand in hand gaan. Het wil niet zeggen dat er geen bewijs is voor leefstijlinterventies, want dat is er zeker, maar ook dat is verre van rooskleurig. Het meest bekende is het Look AHEAD-experiment, waarin de leefstijldeelnemers vier jaar lang intensief begeleid zijn. Het is veruit het meest succesvolle onderzoek geweest tot nu en het wordt regelmatig als model aangehaald voor een nieuw aanpak en nieuwe onderzoeken. Na vier jaar bleek de leefstijlgroep nog steeds betere resultaten te hebben op gewichtsverlies. Dat zou een succes genoemd kunnen worden, maar er bleek in de leefstijlgroep na het eerste jaar al een hoger recidief van diabetes dan bij de normaalgroep, terwijl deze na vier jaar met 7 procent tegenover 2 procent in de normaal behandelde groep nog steeds veel hoger lag. Er was geen verschil in de sterfte door hart- en vaatziekten, ook niet in een 9 jaar follow-up, ondanks een superieur gewichtsverlies in de leefstijlgroep. Domweg sturen op gewichtsverlies is dus niet per definitie effectief.
Vitaliteit in plaats van leefstijl
Mensen met obesitas worstelen al jaren, zo niet hun hele leven met hun gewicht. Het is duidelijk dat er sprake is van een genetische predispositie in combinatie met een obesogene omgeving en vaak ook met het aantal pogingen tot afslanken. Zij, maar ook hun hele omgeving zijn constant bezig met hun gewicht en het heeft ze weinig gebracht. Afslanken, ook al is het slechts 5 procent, blijkt beperkt houdbaar en niet altijd te leiden tot een betere gezondheid. Het kan zelfs leiden tot verslechtering van de gezondheid. Er is vaak al sprake van een verstoorde relatie met voeding, een negatief lichaamsbeeld en een beperking van de autonomie. Leefstijlprogramma’s gaan daar geen verbetering in brengen, ze maken het vaak erger. Zelfs als een onderzoek niet gericht is op de gezondheidsvoordelen, wil men toch al te graag gewichtsverlies benadrukken, zo blijkt ook uit het AVLEG-bericht.

Het is een tijd voor een menselijker alternatief

Vitaliteitsprogramma’s zijn gericht op herstel van de relatie met voeding, met het lichaamsbeeld en met de autonomie. Mensen met obesitas zouden zich weer moeten richten op het leven in plaats van hun gewicht of gezondheid. Bedrijven zouden bij de introductie van hun welzijnsprogramma’s gewicht of BMI moeten schrappen uit hun KPI’s. Het is alleen maar korte termijndenken. Diverse onderzoeken met een follow-up van 2 en 3 jaar, waarbij men niet bezig geweest is met afslanken, maar met leven, bleken tot betere gezondheid te leiden, minder problemen met lichaamsbeeld en een herstelde relatie met voeding vergeleken met de andere groep (Carrier 1994, Hawley 2008, Katzer 2009). De veronderstelde oplossing (afslanken) werkt niet en er zijn alternatieven. Wellicht niet ideaal, maar veel menselijker. Het is om die reden dat Chivo gekozen heeft voor de lancering van dat menselijker alternatief genaam, Counter Obese, in samenwerking met het Centrum Gezond Gewicht van het Erasmus MC en de faculteit gedragswetenschappen van de Radboud Universiteit. Het betekent concreet dat we streven naar:
  • Weerbaarder maken tegen stigmatisering en prikkeling van de maatschappij
  • Focus verminderen op het lichaamsbeeld
  • Relatie met voeding herstellen
  • Gewicht stabiliseren in plaats van 5% afslanken
  • Fitter maken en fit houden op een manier die bij hen past.

Conclusie
Leefstijl is de parapluterm van het RIVM voor al het gedrag dat invloed heeft op gezondheid. Dat heeft onder ander betrekking op fysieke activiteit, roken en voedselkeuzes. Het sturen hierop zou direct of indirect moeten leiden tot gezondere mensen met obesitas, omdat ze afslanken. Er is echter geen bewijs dat afslanken een duurzame oplossing is. Het alternatief is het verhogen van de vitaliteit, hetgeen zoveel betekent als dat mensen weer bezig gaan met leven. Constant herinnerd worden aan je gewicht door jezelf en door anderen is geen manier van leven. Meer richten op leven dan op leefstijl, leidt tot meer autonomie, een betere relatie met voeding en een minder negatief lichaamsbeeld. Obesitas is daarom voor ons geen leefstijl-, maar een obesitasvraagstuk.

Meer lezen uit deze categorie 'Vitaliteit':

Is emotie-eten een zinloos begrip?

We kennen allemaal het clichébeeld van de emotie-eter, die zijn of haar troost vindt in eten. Ook zijn er diverse onderzoeken, die een jeugdtrauma associëren met een verhoogd risico op obesitas. Het sterkt het beeld dat negatieve emoties en stress de oorzaak zijn van...

De rol van GABA bij chronische pijn

Stress is de reactie die het lichaam geeft op prikkels die belastend zijn. Deze reactie wordt gereguleerd door het autonoom zenuwstelsel, hypothalamus, hypofyse en de bijnier(schors), ook wel de HHB-as genoemd. Chronische stress wordt gecorreleerd met meer pijn en dat...

Beslagen ten ijs voor 2018? Chivo winterschool!

  Ook dit jaar hebben we een winterschool waarin je 5 dagen achter elkaar kunt onderdompelen in een onderwerp. Je wordt er mee wakker, je gaat ermee naar bed en je droomt erover. Na die vijf dagen hebben je uptodate informatie, nieuwe vaardigheden en een flexibel...

Dit onderwerp komt aan bod in de volgende opleidingen:

Recente artikelen (kennisbank) uit overige categorieën:

Hoe betrouwbaar zijn energetische-therapieën?

Energetische therapieën gaan uit van energie, die we niet kunnen meten en ook niet passen in alles wat we weten over energie. Het is daarmee een bovennatuurlijk fenomeen en de vraag is hoe plausibel therapieën zijn, die gebaseerd zijn op energie die niet te vinden is?...

Is emotie-eten een zinloos begrip?

We kennen allemaal het clichébeeld van de emotie-eter, die zijn of haar troost vindt in eten. Ook zijn er diverse onderzoeken, die een jeugdtrauma associëren met een verhoogd risico op obesitas. Het sterkt het beeld dat negatieve emoties en stress de oorzaak zijn van...

De rol van GABA bij chronische pijn

Stress is de reactie die het lichaam geeft op prikkels die belastend zijn. Deze reactie wordt gereguleerd door het autonoom zenuwstelsel, hypothalamus, hypofyse en de bijnier(schors), ook wel de HHB-as genoemd. Chronische stress wordt gecorreleerd met meer pijn en dat...

Redactionele noot

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, worden opgeslagen of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

We vernemen graag feedback over onze artikelen, omdat we verantwoording afleggen voor claims belangrijk vinden. 

Wil je kennis uitwisselen over vitaliteit, fitness en leefstijl met andere (aspirant)professionals, bezoek dan Café Chivo op Facebook.

 

Geraadpleegde bron(nen)

  • Caleyachetty R (2017), Thomas GN, Toulis KA, e.a. Metabolically Healthy Obese and Incident Cardiovascular Disease Events Among 3.5 Million Men and Women. J Am Coll Cardiol. 2017 Sep 19;70(12):1429-1437
  • Cao B (2015) Estimating the Effects of Obesity and Weight Change on Mortality Using a Dynamic Causal Model. PLoS One. 2015 Jun 25;10(6):e0129946
  • Carrier KM (1994), Steinhardt MA, Bowman S. Rethinking traditional weight management programs: A 3-year follow-up evaluation of a new approach. J Psychol. 1994;128(5):517-535.
  • Cohen S (1999), Doyle WJ, Skoner DP. Psychological stress, cytokine production, and severity of upper respiratory illness. Psychosom Med. 1999;61:175–180
  • Fildes A (2015), Charlton J, Rudisill C, e.a. Probability of an Obese Person Attaining Normal Body Weight: Cohort Study Using Electronic Health Records. Am J Public Health. 2015 Sep;105(9):e54-9
  • Hawley G (2008), Horwath C, Gray A, et al. Sustainability of health and lifestyle improvements following a non-dieting randomised trial in overweight women. Prev Med. 2008;47(6):593-599.
  • Peter RS (2016), Keller F, Klenk J, Concin H, Nagel G. Body mass trajectories, diabetes mellitus, and mortality in a large cohort of Austrian adults. Medicine (Baltimore). 2016 Dec;95(49):e5608
  • Katzer L (2008), Bradshaw AJ, Horwath CC, Gray AR, O’Brien S, Joyce J. Evaluation of a “nondieting” stress reduction program for overweight women: A randomized trial. Am J Health Promot. 2008;22(4): 264-274.
  • Steptoe A (2002), Owen N, Kunz-Ebrecht S, Mohamed-Ali V. Inflammatory cytokines, socioeconomic status, and acute stress responsivity. Brain Behav Immun. 2002;16:774–784
  • Stevens VL (2012), Jacobs EJ, Sun J, e.a. Weight cycling and mortality in a large prospective US study. Am J Epidemiol. 2012 Apr 15;175(8):785-92.
  • Zajacova A (2014), Ailshire J. Body mass trajectories and mortality among older adults: a joint growth mixture-discrete-time survival analysis. Gerontologist. 2014 Apr;54(2):221-31.
  • Zhou D (1993), Kusnecov AW, Shurin MR, e.a. Exposure to physical and psychological stressors elevates plasma interleukin 6: relationship to the activation of hypothalamic-pituitary-adrenal axis. Endocrinology. 1993;133:2523–2530.

Share This