Wat leidt tot ondermijning van de democratische rechtsstaat, en wat zijn de factoren die eraan bijdragen? In het recente onderzoek van Rau & Stokes (2025) blijken inkomensongelijkheid en affectieve polarisatie samen 83 procent van het onderscheidend vermogen te verklaren. Deze publicatie verdient meer dan een post, dus lees vooral zelf:

𝗩𝗮𝗿𝗶𝗲𝘁𝗶𝗲𝘀 𝗼𝗳 𝗗𝗲𝗺𝗼𝗰𝗿𝗮𝗰𝗶𝗲𝘀

De auteurs maken gebruik van de fijnmazige V-Dem-dataset (Varieties of Democracy), waarin experts jaarlijks zowel horizontale als verticale indicatoren van democratische kwaliteit bijhouden.

1. Verticale indicatoren

Verticale indicatoren meten in hoeverre burgers en maatschappelijke organisaties effectief druk kunnen uitoefenen op de regering via mechanismen zoals vrije verkiezingen, onafhankelijke media en het recht op organisatie.

1. Horizontale indicatoren

Horizontale indicatoren meten in hoeverre staatsinstellingen onderling controle uitoefenen op elkaars macht, bijvoorbeeld via rechterlijke onafhankelijkheid, parlementair toezicht en checks and balances tussen wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht.

𝗩𝗲𝗿𝗴𝗲𝗹𝗶𝗷𝗸𝗲𝗻𝗱𝗲 𝘃𝗼𝗼𝗿𝘀𝗽𝗲𝗹𝗸𝗿𝗮𝗰𝗵𝘁 (𝗔𝗨𝗖)

De studie betreft paneldata van 92 landen met ten minste één vreedzame machtswisseling tussen 1995 en 2020. De Gini-coëfficiënt wordt gebruikt als maat voor inkomensongelijkheid.

👉 Model met alleen affectieve polarisatie + jaar: AUC = 0.83
👉 Model met affectieve polarisatie + jaar + Gini: AUC = 0.88
👉 Model met alleen Gini + BBP + jaar: AUC = 0.80
👉 Model met alle controlevariabelen: maximale AUC ≈ 0.89

Een AUC van 0.83 betekent dat het model in 83% van de gevallen correct onderscheid maakt tussen jaren met en zonder democratische erosie — dus níet dat het erosie met 83% zekerheid voorspelt.

𝗜𝗻𝘁𝗲𝗿𝗮𝗰𝘁𝗶𝗲

Er is een sterke interactie tussen affectieve polarisatie en de Gini-coëfficiënt. Inkomensongelijkheid vergroot de kans op affectieve polarisatie doordat ze gevoelens van onrechtvaardigheid, frustratie en sociaal wantrouwen versterkt. In zulke contexten worden politieke tegenstanders niet alleen als ideologisch verschillend gezien, maar als moreel verwerpelijk of bedreigend.

𝗪𝗮𝘁 𝗯𝗲𝘁𝗲𝗸𝗲𝗻𝘁 𝗱𝗶𝘁?

Dit onderzoek kent beperkingen, maar de systematische aanpak maakt het mogelijk om samenhangen objectiever te ontrafelen. Zo kun je gerichter interventies ontwerpen om democratische weerbaarheid te herstellen. Zoals we eerder beschreven: het draait om het herstel van de waardigheid van álle burgers.

Wat 'links', moet doen met migratie is: het prioriteren, want er is een gepercipieerde crisis!

Lees eerst dit advies van de communicatieafdeling van de overheid, gericht op situaties waarin emoties hoog oplopen:

"Reageer niet alleen met feiten en cijfers. Cijfers zijn een gemiddelde en zeggen niks over hoe een individu iets ervaart."

Uitstekend advies, dat de overheid zelf ook vaker ter harte zou mogen nemen. Doe dan het volgende:

1. Kanaliseer emoties

Wie bekend is met mediation of conflictbeheersing weet: je opent niet met feiten. Als mensen niet bereid zijn te luisteren, zijn feiten waardeloos. Men kiest dan altijd de slechtste interpretatie van het argument. Begin met emoties. Zoek naar de zorg en de onderliggende behoefte. Erken die. Pas dan daalt de temperatuur in het gesprek. Professionele empathie vereist niet dat je het er mee eens hoeft te zijn, maar erkent dat het belangrijk is voor de ander.

2. Onderhandelen

Vergeet niet: partijen onderhandelen niet alleen met elkaar, maar eerst met hun kiezers. Als die migratie prioriteren, moet je daar iets mee—of jij dat nou belangrijk vindt of niet. Of jij het een écht probleem vindt, doet er evenmin toe. Zelfs je ‘echte’ oplossingen zijn irrelevant als niemand erom vraagt. Dan worden ze ervaren als ontwijkend.

3. Preken voor eigen parochie

Voortdurend je morele verontwaardiging uiten is preken voor eigen parochie. Daar win je niets mee, behalve instemming van mensen die toch al met je eens zijn. Als vuistregel: een derde is het met je eens, een derde is niet te vermurwen, en een derde is nog te bereiken—de middengroep. Die haakt af bij aanhoudend deugdpronken.

4. Bied zekerheid

Als je echt geluisterd hebt, kun je raakvlakken vinden tussen wat kiezers willen en waar jij achter kunt staan. Dáár ligt je belofte. Bied zekerheid. Geen vrijblijvende ideeën, maar iets concreets en haalbaars.

5. Blijf trouw aan je waarden

Er staat nergens dat je je eigen waarden moet opgeven. Je kunt humaan en sociaal blijven. Je hoeft ook niet alles 'rechts' te framen. Maak het je eigen, op jouw manier. Maar neem de zorgen van kiezers wél serieus—ook als jij ze persoonlijk niet deelt.

Er wordt vaak beweerd dat het slecht met ons gaat omdat we te veel autonomie en te weinig verbondenheid hebben—ook in het The boek Social Paradox. Zullen we stoppen met dit soort redeneringen? Mensen ervaren namelijk juist een tekort aan autonomie.

In het boek wordt autonomie gedefinieerd als onafhankelijkheid en zelfregie. Wie rekening houdt met anderen, zou autonomie inleveren. Omdat autonomie en verbondenheid beide basisbehoeften zijn, zouden ze botsen. Die evolutionair-psychologische redenering klinkt plausibel, maar buiten enkele anekdotes ontbreekt bewijs. Sterker nog, bewijs wijst juist de andere kant op!

𝗔𝘂𝘁𝗼𝗻𝗼𝗺𝗶𝗲 𝗲𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗼𝗰𝗶𝗮𝗮𝗹 𝗴𝗲𝗱𝗿𝗮𝗴

Een crossculturele meta-analyse (Donald JN et al 2021) van observaties en experimenten laat zien dat ervaren autonomie samenhangt met prosociaal gedrag, terwijl een tekort eraan juist samenhangt met antisociaal gedrag (afbeelding).

𝗜𝗻𝗱𝗶𝘃𝗶𝗱𝘂𝗮𝗹𝗶𝘀𝗺𝗲 𝗲𝗻 𝗮𝗹𝘁𝗿𝘂ï𝘀𝗺𝗲

Ook blijkt dat mensen in individualistische culturen met meer welbevinden vaker altruïstisch handelen, bijvoorbeeld via bloeddonatie, vrijwilligerswerk of hulp aan vreemden, zoals je kunt lezen in deze analyse (Rhoades SA et al 2021) van 42 landen:

𝗥𝗲𝗹𝗮𝘁𝗶𝗲𝘀

Altruïsme versterkt samenlevingscohesie, maar relaties? De relatie motivatietheorie laat zien dat partners die elkaars autonomie faciliteren, juist betere en sterkere relaties ontwikkelen (Knee & Browne 2023)

𝗜𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗲𝗶𝘁𝘀𝗳𝘂𝘀𝗶𝗲 𝗲𝗻 𝘃𝗲𝗿𝗯𝗼𝗻𝗱𝗲𝗻𝗵𝗲𝗶𝗱

Een andere bewijsbron is identiteitsfusie. Hoe sterker iemand versmolten is met een groep, hoe meer hij of zij overheeft voor die groep—zelfs opoffering van het eigen leven. Kenmerkend bij fusie is dat je juist jezelf mag zijn. Klinkt als autonomie. Uit een meta-analyse (Varmann AH et al 2023) blijkt bovendien dat sterk gefuseerde groepen ook prosocialer zijn naar buitenstaanders:

𝗖𝗼𝗻𝗰𝗹𝘂𝘀𝗶𝗲

Evolutionaire psychologie doet weinig empirisch onderzoek naar autonomie en leunt dan snel op “just-so stories”—mooie verklaringen zonder empirische onderbouwing. Daarnaast is het slechts één perspectief, niet onbelangrijk vanwege haar focus op de waarom-vraag, maar conclusies moeten kloppen met het totale bewijs. Verschillende onderzoekslijnen tonen echter aan dat meer autonomie leidt tot meer verbondenheid. Het is geen spanningsveld, maar een opwaartse spiraal.

Het probleem met het evolutionaire perspectief op basisbehoeften is dat het focust op overleven. Maar we willen ook floreren. Niet alleen aanvullen wat ontbreekt, maar groeien. De oplossing ligt dus niet in het afdwingen van solidariteit, maar mensen leren wat echte autonomie betekent, waardoor groepen juist prosocialer worden en gaan samenwerken.

Wat autonomie echt behelst en hoe je mensen helpt met daarin te ontwikkelen, kun je leren in onze module Identiteitsontwikkeling (mio). Dat kan ook in de summerschool van ma 28 juli tot en met vr 1 aug. Meer info:

chivo.nl/mio

Er bestaan nogal wat misverstanden over psychologische veiligheid, stellen Amy C. Edmondson en Michaela J. Kerrissey. In hun artikel What People Get Wrong About Psychological Safety bespreken zij zes hardnekkige misvattingen:

1. Het betekent dat iedereen aardig is.

✘ Fout. Psychologische veiligheid draait om eerlijkheid en openheid, niet om het vermijden van confrontatie. Candor is belangrijker dan comfort.

2. Het betekent dat je je zin krijgt.

✘ Fout. Je mag je mening geven, maar anderen hoeven het daar niet mee eens te zijn. Het gaat om gehoord worden, niet om gelijk krijgen.

3. Het garandeert baanzekerheid.

✘ Fout. Het gaat erom dat je je kunt uitspreken zonder angst voor sociale of professionele repercussies—niet dat je beschermd bent tegen ontslag.

4. Het gaat ten koste van prestaties.

✘ Fout. Psychologische veiligheid bevordert prestaties juist, omdat het leren, bijsturen en openheid mogelijk maakt.

5. Het is een beleidsmaatregel.

✘ Fout. Psychologische veiligheid ontstaat niet door regels, maar in de interacties tussen mensen—door gedrag, niet beleid.

6. Het moet top-down komen.

✘ Fout. Leiders zijn belangrijk, maar psychologische veiligheid ontstaat lokaal. Sommige teams zijn veilig, anderen niet—zelfs binnen dezelfde organisatie.

𝗛𝗲𝘁 𝗲𝗰𝗵𝘁𝗲 𝗳𝘂𝗻𝗱𝗮𝗺𝗲𝗻𝘁: 𝗶𝗻𝘁𝗲𝗿𝗽𝗲𝗿𝘀𝗼𝗼𝗻𝗹𝗶𝗷𝗸𝗲 𝗿𝗲𝗰𝗵𝘁𝘃𝗮𝗮𝗿𝗱𝗶𝗴𝗵𝗲𝗶𝗱

Het is heel nuttig dat deze misverstanden aan de kaak worden gesteld, maar daar blijft het wat ons betreft niet bij. Volgens ons is het grootste misverstand dat psychologische veiligheid over “veiligheid” gaat. In essentie draait het om interpersoonlijke rechtvaardigheid: het gevoel dat je als mens met respect wordt behandeld, dat je stem telt, en dat je fouten mag maken zonder dat je waardigheid wordt aangetast.

Interpersoonlijke rechtvaardigheid herken je aan:

👉 Respectvolle behandeling. Ieders stem doet ertoe, ongeacht functie, achtergrond of status.

👉 Aanspreekbaarheid zonder angst. Als je oneerlijk wordt behandeld, kun je dat zeggen. Als jij iets doet wat schadelijk is, mag de ander dat benoemen—zonder risico op afwijzing.

👉 Menselijkheid. Iedereen maakt fouten. Wat telt, is hoe je erop reageert. Fouten mogen niet leiden tot vernedering of uitsluiting.

Psychologische veiligheid ontstaat niet doordat mensen “aardig” zijn, maar doordat ze elkaar menselijk behandelen. Dat vereist moed, openheid en het vermogen om spanning te verdragen zonder de relatie te schaden.

Wij werken daarom niet specifiek met psychologische veiligheid, maar met een fundamenteler concept: rechtvaardigheid. Dat heeft veel meer dimensies en diepgang. Wie daar meer over wil leren, is welkom op het EvidenceBasedHR-seminar op 13 november. Meer info:

🔗 evidencebasedhr.nl

Wil je daarentegen een week lang ondergedompeld worden in de stof van samenwerken, dan kun je de module Toegepaste Ethiek volgen tijdens de summerschool (ma 11 - vr 15 aug). Meer info:

chivo.nl/mte

Er lijkt een brede consensus te zijn dat psychopaten niet in staat zijn tot empathie, maar daar is eigenlijk geen bewijs voor. Deze systematische analyse (Larssen RR et al 2025) van publicaties waarin de Hare Psychopathy Checklist (PCL) is toegepast suggereert iets ander.

🏛️ Wat onderzochten ze precies?

De onderzoekers bekeken 66 wetenschappelijke studies waarin empathie getest werd bij 5.711 mensen met PCL-scores. Ze keken naar drie soorten empathie:

🧠 Cognitieve empathie: kun je begrijpen wat iemand anders voelt of denkt?
❤️ Affectieve empathie: kun je meevoelen met de emoties van een ander?
🌀 Algemene empathie: een brede mix van de twee.

Ze onderzochten empathie op twee manieren:

Vragenlijsten over empathiegevoelens.
Taken waarbij mensen emoties moesten herkennen op gezichten of stemmen.

📊 Wat vonden ze?

In totaal werden 1.672 testresultaten verzameld. Slechts 11% van alle resultaten liet een verschil zien tussen psychopaten en anderen.

Maar liefst 89% van de effecten waren niet significant — dus géén verschil.
Grote, betrouwbare studies vonden nog vaker helemaal geen verschil.
Waar wel kleine verschillen gevonden werden, waren die vaak afkomstig uit kleinere of methodologisch zwakkere studies.

💬 Wat betekent dit?

Volgens deze uitgebreide analyse is er weinig bewijs dat klinisch psychopaten (zoals gemeten met de PCL) écht fundamenteel minder empathisch zijn dan anderen.

Dat heeft grote gevolgen: juridische systemen die automatisch aannemen dat een hoge PCL-score betekent dat iemand geen empathie heeft, zouden dat moeten heroverwegen.

Ander onderzoek (Meffert 2013) suggereert overigens dat empathie wel anders lijkt te werken bij psychopaten. Het is geen primaire focus, maar dient geactiveerd te worden.

Het zou verklaren waarom machiavellisten effectief kunnen zijn. Ze zijn nauwelijks te scheiden van psychopaten, behalve dan dat ze iets hoger scoren op conscientieusheid. Het is echter moeilijk om te manipuleren als je geen empathie hebt. Het kunnen 'aanzetten' maakt de observaties veel consistenter. Bewustwording hierover, maar ook het aanpassen van de omgeving door het wegnemen van perverse prikkels kan helpen om dit in betere banen te leiden.

Dit onderzoek ging over klinische psychopathie, maar psychopathische neigingen zijn veel breder verspreid over de normale populaties. Op basis van persoonlijkheidsstudies kun je aannemen dat 20 procent van de bevolking de neiging heeft om anderen uit te buiten.

De MBTI, oftewel de 16 persoonlijkhedentest, kwam er bij Lubach (terecht) allerbelabberdst van af. In deze post een meer technische beoordeling.

Volgens Carl Jung hebben we drie functies, namelijk:

▶️ Extraversion–Introversion (E–I)
▶️ Sensing–Intuition (S–N)
▶️ Thinking–Feeling (T–F)

De dames Myers en Briggs verzonnen nog een vierde, namelijk:

▶️ Judging–Perceiving (J–P).

Op basis van deze lettersoep stelden de dames vast dat je mensen kunt vangen in 16 categorieën. Je kunt dan iemand duiden als ISTJ: dus introvert, sensing, thinking en judging.

Het probleem is natuurlijk dat je van alles kunt verzinnen, maar dat betekent nog niet dat het de observaties van een representatieve groep mensen goed vangt. Jung zelf ging vooral bij zichzelf te rade, hetgeen introspectie wordt genoemd, maar dat is een weinig betrouwbare methode. Feitelijk zijn er twee belangrijke regels voor coaches:

🤔 Jij bent niet representatief voor jouw klanten.
🤔 Jouw klanten zijn niet representatief voor Nederland.

De methode waarmee de trekken of de 16 types zijn verkregen, is dus verre van optimaal — en dan hebben we het nog niet eens over de trekken zelf.

😱 Valse tegenstellingen

Dat extraversie en introversie nog logische tegenpolen zijn, is goed verdedigbaar, maar thinking en feeling is natuurlijk onzinnig. Ze kunnen namelijk beiden extreem voorkomen in dezelfde persoon, zoals gestreste piekeraars of in mensen die sterk ontroerd raken door abstracte kunst of de elegantie van een wiskundige formule? Denker of voeler? Nou?!

🔎 Big 5

Als het gaat om de methode, dan heeft de Big 5 nog de beste papieren, omdat men daar wereldwijd de woorden heeft geïnventariseerd die persoonseigenschappen beschrijven, deze heeft geanalyseerd en vervolgens heeft getest op grote, representatieve groepen. De trekken die daaruit voortvloeien hebben uiteinden van eigenschappen die ook daadwerkelijk tegenpolen zijn.

😱 Verdwenen trekken

Persoonlijkheidsonderzoekers McCrae en Costa hebben de MBTI-trekken ook statistisch langs de Big 5 gelegd. In de afbeelding zie je de 16 persoonlijkheden afgezet tegen de Big Five-trekken, geclassificeerd op basis van hoe goed ze samenvallen.

✓ > 0,60 (acceptabel)
✗ < 0,30 (geen relatie)
? tussen 0,29 en 0,60 (twijfelachtig)

Dan kom je tot opmerkelijke observaties, namelijk dat je met de MBTI geen mensen kunt vinden die:

⁉️ Consciëntieus
⁉️ Aangenaam
⁉️ Stressgevoelig

zijn. Serieus?!!

Drie van de Big 5 trekken worden simpelweg niet vertegenwoordigd door de MBTI en de onderzoekers komen bovendien tot de conclusie dat J–P, verzonnen door de dames, helemaal nergens op slaat.

Op 13 november organiseren we een Evidence Based HR-seminar waarin leiderschap, psychologische basisbehoeften en duurzame inzetbaarheid centraal staan. De onderwerpen worden belicht in keynotes, en in workshops krijg je concrete handvatten aangereikt. Meer informatie vind je hier:

De workshop van Chi L. CHiu gaat over purpose boarding, ofwel purboarding. Dit vindt plaats vóór de pre- en onboardingfase. Het is een zelfselectie- en rekruteringsinstrument waarmee je mensen aantrekt die beter presteren en minder snel geneigd zijn om te vertrekken – simpelweg omdat ze zich meer thuis voelen.

Daarnaast maakt het jobtuning, jobcrafting en job carving effectiever – niet alleen aan het begin, maar ook op de lange termijn. In de workshop bespreken en ervaren we de belangrijkste elementen, uiteraard gesteund met wetenschappelijke inzichten en bewijs voor kosteneffectiviteit. Van onderbuik naar onderbouwd!

Er is een vroegboekkorting, maar helaas geen relatiekorting.

Zien we je daar?

Wordt georganiseerd door id Plein, Moralys NL, Perco, WELDER en Chivo.

hashtag#evidencebasedhr hashtag#purboarding hashtag#duurzameinzetbaarheid

Solidariteit tussen jong en oud is de ruggengraat van ons sociale zekerheidsstelsel. Denk aan pensioenen, zorg, en werkloosheidsuitkeringen: ze werken alleen als mensen bereid zijn elkaar te helpen – óók tussen generaties. Maar hoe solidair zijn we écht?

Een grootschalige studie (Riedl A et al 2025) onder bijna 700 Nederlanders keek niet naar meningen, maar naar gedrag. In een experiment kregen deelnemers de kans om geld te delen met iemand uit een andere leeftijdsgroep. De uitkomsten zijn opvallend.

📊 Wat bleek?

• De meeste mensen zijn solidair: gemiddeld waren deelnemers bereid om 40% van een geldprijs te delen met een onbekende die niets kreeg.
• Maar... we vertrouwen elkaar te weinig: mensen verwachten dat anderen veel minder delen dan ze zelf bereid zijn te doen.
• Eigen groep eerst: jongeren én ouderen geven vaker meer aan mensen van hun eigen leeftijd. Alleen de middenleeftijd (35-64 jaar) doet dat minder – zij zijn juist iets gul met ouderen.

🔍 Wie deelt meer?

• Vrouwen en hoger opgeleiden geven vaker grotere bedragen.

• Niet-stemmers zijn juist minder solidair.

• Mensen die meer solidair zijn in het experiment, zeggen ook vaker dat ze:

  • belang hechten aan collectieve pensioenregelingen,
  • geld doneren aan goede doelen,
  • zichzelf altruïstisch vinden.

🤝 Wat betekent dit?

De studie laat zien dat solidariteit breed leeft – maar ook dat we geneigd zijn om vooral mensen van onze eigen generatie te helpen. En dat we de bereidheid van anderen onderschatten.

Voor beleid rond pensioenen en zorg is dat belangrijk. Want als mensen denken dat anderen niet solidair zijn, daalt hun eigen bereidheid ook. Goed informeren en zichtbaar maken van echte solidariteit kan dus een groot verschil maken.

Het bekende venndiagram links op de afbeelding is een uitgeklede versie van het concept Ikigai. Zo heeft Mieko Kamiya, een Japanse psychiater en auteur van het boek Ikigai ni Tsuite (Over de zin van het leven), het nooit bedoeld. Als je door de lens van de zelfdeterminatietheorie (ZDT) kijkt, zie je waar de gaten vallen in het Ikigai-venndiagram.

Er worden een aantal fundamentele vragen gesteld, verdeeld over vier domeinen, zoals:

👉 Waar je van houdt
👉 Waar je goed in bent
👉 Waar je voor betaald kunt krijgen
👉 Wat de wereld nodig heeft

Dat zijn heel zinvolle vragen, maar ze missen op sommige punten de essentie. Een voorbeeld van wat mist is:

☝ Wie je nodig hebt

Dat geldt niet alleen voor het privéleven, maar ook heel duidelijk voor werk. Elk mens moet namelijk een leven lang samenwerken om in de eigen basisbehoeften te voorzien. Dat is niet alleen veelzeggend als het gaat om welbevinden, maar ook motivatie, aangezien de energie (vitaliteit) voortvloeit uit het verlangen naar én de bevrediging van die basisbehoeften. Dit ligt overigens veel dichter bij wat Kamiya bedoeld heeft, zoals je hier kunt lezen:

chivo.nl/ikigai

🔍 Wetenschappelijke basis

Wij accepteren de ZDT dan ook als een macroraamwerk, juist omdat je sneller ziet waar de gaten vallen. Daarmee is niet gezegd dat de ZDT compleet is, aangezien autonomie, competentie en betrokkenheid/binding de drie psychologische basisbehoeften vormen, zoals je kunt zien in ons venndiagram aan de rechterzijde. Wij hebben daar rechtvaardigheid aan toegevoegd – een bijzonder rijk en gelaagd construct – als kandidaat-psychologische basisbehoefte. Er zijn overigens nog andere kandidaten. Waarom wij denken dat rechtvaardigheid een betere of überhaupt een kandidaat is, valt buiten de scope van deze post.

Belangrijk is dat de psychologische basisbehoeften waarover consensus bestaat, crosscultureel en onafhankelijk zijn gerepliceerd. Het effect op motivatie, welbevinden, prestaties, weerbaarheid en veerkracht, is dan ook in talloze meta-analyses bevestigd. Op basis van die bewijslast is het overduidelijk dat Ikigai een fundamenteel ingrediënt mist.

🚀 Onderlegger

Zo zien we dat overigens ook bij positieve gezondheid, schematherapie en acceptance and commitment therapy (ACT). In alle gevallen hebben we steeds gesteld dat je het kunt verbeteren door de ZDT te accepteren als macroraamwerk. Het zou zo'n boost geven aan de onderbouwing!

Het is dus heel goed mogelijk, waarmee je de bewijsbasis versterkt. En aangezien wetenschap empirisch is – dus in de praktijk werkt – word je ook nauwkeuriger en effectiever. Natuurlijk kun je ook direct naar de bron, en dat is ons kompas (dat sommigen van ons overigens ‘de bloem’ noemen, omdat het ook gaat over floreren). Die tref je hier:

🔗 chivo.nl/kompas

Zijn persoonlijkheidsverschillen tussen mannen en vrouwen cultureel bepaald of universeel menselijk? Een grootschalige internationale studie (Rammstedt B et al 2025) in 27 landen met meer dan 143.000 deelnemers werpt nieuw licht op deze vraag. Onderzoekers onder leiding van Beatrice Rammstedt keken naar verschillen tussen mannen en vrouwen op de bekende Big Five persoonlijkheidstrekken: Neuroticisme, Extraversie, Openheid, Aangenaamheid en Consciëntieusheid.

1. De grote lijnen

Gemiddeld scoorden vrouwen hoger dan mannen op alle vijf de persoonlijkheidstrekken, al was het verschil bij Extraversie niet statistisch significant. De grootste verschillen zaten in Neuroticisme (vrouwen scoorden duidelijk hoger) en Aangenaamheid. Dit bevestigt eerdere bevindingen, maar de gevonden verschillen zijn kleiner dan in oudere studies.

2. Achter de schermen: de subtrekken

Elke Big Five trek bestaat uit subtrekken, zogenaamde facetten. In een deel van de landen werd onderzocht welke facetten verantwoordelijk zijn voor de man-vrouwverschillen.

• Bij Neuroticisme bleek vooral angstigheid het verschil te verklaren.
• Voor Aangenaamheid was compassie het sterkst verschillend tussen de seksen.
• Interessant was Extraversie: hoewel er op totaalniveau geen verschil was, scoorden vrouwen hoger op sociabiliteit, terwijl mannen iets hoger scoorden op dominantie en energie. Die tegenstrijdige verschillen vlakken elkaar dus uit op het hoofdniveau.

3. Cultuur maakt uit – maar niet veel

De volgorde van de verschillen tussen mannen en vrouwen was opvallend consistent over landen heen. In elk land bijvoorbeeld was sociabiliteit het facet met het grootste verschil bij Extraversie. Toch was er ook wat variatie: in meer individualistische landen waren de sekseverschillen juist groter, wat tegenintuïtief lijkt. Mogelijk komt dit doordat mensen in vrijere samenlevingen meer ruimte hebben om hun natuurlijke neigingen te volgen.

Conclusie

Over de hele wereld zijn er duidelijke, maar gematigde verschillen in persoonlijkheid tussen mannen en vrouwen. Hoewel cultuur een rol speelt in hoe persoonlijkheid tot uiting komt, blijft het patroon van verschillen opvallend gelijk. Biologische en universele factoren lijken dus minstens zo belangrijk als culturele invloeden.