In de actualisering van de DSM-5-TR zijn religieuze en spirituele problemen uitgebreid met moreel leed (Z65.8) als zorgfocus. Morele problemen zijn ervaringen die iemands begrip van goed/fout of het gevoel van goedheid van zichzelf, anderen of instituties verstoren. Er is dus formeel aandacht voor moreel leed, maar het baart toch zorgen.

Er is geen onderliggende, samenhangende theorie. Er circuleren verschillende, vaak restrictieve definities. Dat behandeling idiografisch wordt ingestoken—gericht op de unieke persoonlijke ervaring—betekent niet dat we moeten afzien van theorievorming.

𝗠𝗼𝗿𝗲𝗲𝗹 𝗹𝗲𝗲𝗱 𝗮𝗹𝘀 𝘀𝗽𝗲𝗰𝘁𝗿𝘂𝗺

Recent is een nieuwe definitie voorgesteld die het werk van Carey & Hodgson (2018), Litz et al. (2009) en Shay (1994) verruimt, doordat slachtofferschap niet alleen ontstaat bij verraad door een gezaghebbende figuur. Moreel leed wordt daarin als spectrum gepresenteerd met twee subschalen: moreel wereldbeeld en symptomen.

lnkd.in/eMiNFwSz

Toch ontbreekt nog steeds goede theoretische samenhang. Aangezien motivatie een morele dimensie heeft en sterk samenhangt met welbevinden en psychopathologie, is dat onbevredigend.

𝗘𝗲𝗻 𝗺𝗼𝘁𝗶𝘃𝗮𝘁𝗶𝗲𝗽𝗲𝗿𝘀𝗽𝗲𝗰𝘁𝗶𝗲𝗳

👉 Moraliteit is een set ongeschreven regels die samenwerking op basis van gelijkwaardigheid bevordert, met contextgevoelige normen. Samenwerkingsnormen verschillen bij familie (altruïsme) versus tussen vreemden (wederkerigheid) (Curry, 2016).

👉 Morele verontwaardiging ontstaat wanneer schade in een dyade wordt waargenomen: er is een dader en een slachtoffer. Zelfs als dat niet objectief aantoonbaar is, kan perceptie dit invullen—dyadische voltooiing (Gray, 2009).

👉 Moreel leed ontstaat wanneer gelijkwaardigheid (noodzakelijk voor duurzame samenwerking) wordt aangetast door een morele schending. Mensen vallen dan terug op contingente eigenwaarde en geïntrojecteerde regulatie (Deci & Ryan, 2000): men wil stabiele eigenwaarde herstellen. Lukt dat niet, dan internaliseert het morele leed het spectrum op richting trauma.

➡️ Deze drieslag is niet als geheel empirisch getoetst, maar elk onderdeel rust op zorgvuldig beargumenteerde constructen die experimenteel en observationeel zijn gevalideerd. Manipulaties tonen consequente criteriumvaliditeit (bijvoorbeeld effecten op schaamte en schuld). Reacties zijn bovendien neurofysiologisch te verankeren binnen allostatische inferentie (Feldman-Barrett, 2016). Behandeling kan idiografisch blijven, maar wel theoretisch gekaderd.

Hoewel we blij kunnen zijn met de formele toevoeging van morele problemen in de DSM, vind ik het lastig dat zulke fenomenen nog onvoldoende zijn geborgd in de moraal- en ontwikkelingspsychologie. De gammawetenschappen zouden hun constructen beter moeten synchroniseren om effectiever te worden.

𝗠𝗲𝗲𝗿 𝗹𝗲𝗿𝗲𝗻

Morele verwonding is een onderwerp in onze module Emotieregulatie (MER). Meer info:

chivo.nl/emotieregulatie

Mental toughness en grit gaan over het vermogen om door te zetten als het zwaar wordt. Toch worden ze vaak in verband gebracht met het “verharden” van situaties: blootstelling aan ontbering, het onthouden van slaap, eten, vrijheid of zelfs waardigheid. Weerbaarheid zou dan groeien door afzien. Maar is dat echt hoe we onze kinderen zouden moeten opvoeden?

𝗩𝗮𝗻 𝘁𝗲𝗸𝗼𝗿𝘁 𝗻𝗮𝗮𝗿 𝗼𝘃𝗲𝗿𝘃𝗹𝗼𝗲𝗱

Stel je voor dat we niet beperken of verharden, maar juist geven wat jongeren écht nodig hebben: de bevrediging van hun psychologische basisbehoeften. Zou dat ook tot doorzettingsvermogen leiden? Dat is onderzocht met dezelfde vragenlijsten die grit en mental toughness meten. Als deze eigenschappen betere prestaties voorspellen, zou een hogere score positief zijn.

𝗗𝗲 𝗼𝗻𝗱𝗲𝗿𝘇𝗼𝗲𝗸𝗲𝗻

Twee grote gerandomiseerde studies (Cheon et al., 2024) met 3000 en 2000 leerlingen testten dit. In de eerste studie werd grit gemeten, in de tweede mental toughness. Ongeveer de helft van de leerkrachten volgde een training in autonomie-ondersteuning, gericht op het vervullen van psychologische basisbehoeften van leerlingen. Er werd gemeten in week 1, 10, 18 en 44. In de tweede studie werd ook gekeken naar steun van medeleerlingen.

Als grit en toughness vooral het gevolg zouden zijn van ontbering, zou overvloed aan basisbehoeften géén hogere scores opleveren. Maar dat gebeurde juist wel – en niet een beetje: het effect was zelfs groot te noemen.

𝗩𝗿𝗶𝗷𝘄𝗶𝗹𝗹𝗶𝗴 𝗹𝗶𝗷𝗱𝗲𝗻

Het verschil zit in wat wij intern “vrijwillig lijden” noemen, tegenover “onvrijwillig lijden”. Ontbering overkomt ons omdat het bij het leven hoort. De vraag is of je jongeren daar bewust aan moet blootstellen om ze weerbaarder te maken. Deze onderzoeken suggereren van niet, en sluiten aan bij talloze andere studies waaruit blijkt dat autonomie-ondersteuning leidt tot betere prestaties, op school én op het werk (Slemp et al 2024). Deze RCT’s laten zien dat grit en mental toughness eerder producten zijn van behoeftenbevrediging dan van deprivatie.

𝗘𝗿 𝗶𝘀 𝗴𝗲𝗲𝗻 𝗼𝘃𝗲𝗿𝗯𝗲𝘀𝗰𝗵𝗲𝗿𝗺𝗶𝗻𝗴

Stel je voor dat er zware tijden komen. Kies je dan liever iemand die goed gevoed, uitgeslapen en gezond is, of iemand die “gehard” is door tien dagen niet te eten? Dat de laatste niet klaagt, betekent niet dat die weerbaarder is. Dat druist in tegen zowel logica als de data. Onze jongeren en werknemers zijn niet zwak, omdat we ze overbeschermen, maar juist onderbeschermen omdat we niet weten wat autonomie-ondersteuning in de praktijk betekent, maar die kennis is er allang.

𝗠𝗲𝗲𝗿 𝗹𝗲𝗿𝗲𝗻

Weerbaarheid en veerkracht zijn genuanceerde constructen die los van elkaar kunnen bestaan. Daar valt veel over te vertellen en te leren. Hoe je dat onderscheid maakt en versterkt, leer je in onze opleiding tot vitaliteitskundige (chivo.nl/ovk).

Dit thema behandel ik ook in mijn workshop Purboarding tijdens het Evidence-based HR-seminar op 13 november (evidencebasedhr.nl). Ben jij erbij?

Gok- en gamingproblemen hangen samen met mentale gezondheidsklachten, maar die samenhang verdwijnt vrijwel volledig wanneer je corrigeert voor gefrustreerde psychologische basisbehoeften. Dat blijkt uit dit cross-sectionele onderzoek (Vuorrinen, 2022):

𝗛𝗲𝘁 𝗼𝗻𝗱𝗲𝗿𝘇𝗼𝗲𝗸

In totaal vulden 1.530 Finse volwassenen (18–75 jaar) een online vragenlijst in over gokken, gamen, psychologische basisbehoeften en mentale gezondheid. De steekproef was representatief voor de Finse bevolking en bestond uit evenveel mannen als vrouwen. Onderzoekers gebruikten gevalideerde schalen om vier zaken te meten:

➡️ de ernst van gok- of gaminggedrag

➡️ de mate van autonomie, verbondenheid en competentie

➡️ mentale gezondheid

➡️ leeftijd en geslacht als achtergrondkenmerken.

Omdat de meeste mensen geen problemen rapporteerden (meer dan 60% scoorde nul op beide probleemschalen), gebruikten de onderzoekers een zero-inflated negative binomial regression. Dat model analyseert apart wie géén problemen heeft en wie wél, en bij die laatste groep hoe ernstig de problemen zijn. Zo konden ze nauwkeuriger vaststellen welke psychologische factoren het risico op gok- of gamingproblemen vergroten of verkleinen.

𝗥𝗲𝘀𝘂𝗹𝘁𝗮𝘁𝗲𝗻

👉 Mentale klachten ↑ → meer & ernstiger gok- en gamingproblemen.

👉 Frustratie basisbehoeften ↑ → verklaart de link mentale klachten en problemen

👉 Bevrediging werkt niet preventief.

👉 Wie vaker problemen? Jonger en man, vooral bij gamen.

👉 Ernst gokproblemen: niet verklaard door leeftijd/geslacht.

👉 Effectgrootte per punt frustratie: +34% ernst (gamen) en +22% (gokken).

𝗢𝘃𝗲𝗿𝘄𝗲𝗴𝗶𝗻𝗴𝗲𝗻

De resultaten onderschrijven de uitgangspunt van de Zelfdeterminatietheorie (ZDT) dat bevrediging en frustratie geen uiteinden van één spectrum zijn en afzonderlijk gemeten moeten worden. Als je een voedselanalogie hanteert dan is onbevredigd het equivalent van “geen eten”, gefrustreerd is “gif eten”. Interessant is dat de bijdrage van mentale gezondheidsklachten wegvallen als je corrigeert voor frustratie van die PBB. In de begeleidingspraktijk prioriteren we daarom het verminderen van frustratie boven het verhogen van bevrediging.

Bovendien kunnen gokken en gamen je basisbehoeften tijdelijk bevredigen—wij noemen dat intern de snellader. Die is aantrekkelijk, maar het corrumpeert je “batterij”. Het leidt op langer termijn tot frustratie, omdat je elders je basisbehoeften frustreert.

De ZDT is geen positieve psychologie, omdat het ook heel duidelijk betrekking heeft op psychopathologie. Het verklaart floreren, degeneren, presteren én saboteren van mensen. Deze vinding sluit aan bij een hele stevige bewijsbasis en biedt cruciale inzichten die onderdeel moeten zijn van begeleiding in emotie- en zelfregulatie.

𝗠𝗲𝗲𝗿 𝗹𝗲𝗿𝗲𝗻

chivo.nl/emotieregulatie

Een ontzettend mooi (en lang) essay van politiek psycholoog Karen Stenner, die de opkomst van autoritarisme heel grondig duidt. Een must-read, die je hier kunt lezen — gevolgd door ons commentaar:

Hope not hate!

𝗚𝗲𝗻𝗲𝗻

Autoritarisme is een persoonseigenschap en heeft, zoals de eerste wet van de gedragsgenetica stelt, een genetische basis. Het is veel wijder verspreid dan de meesten vermoeden, en er is niet alleen een rechtse, maar ook een linkse variant. Dit is niet direct vergelijkbaar met het politieke links en rechts, want dat zijn slecht gedefinieerde en daarom zwevende constructen. Autoritarisme wordt bepaald aan de hand van sociale-dominantie orientatietesten. Het is een continuum van mild naar extreem. De waardenset die we toekennen aan rechts-autoritarisme is conservatisme (traditie, conformiteit en veiligheid), eveneens een continuum.

𝗢𝗺𝗴𝗲𝘃𝗶𝗻𝗴

Genen, maar ook persoonlijkheidstrekken en waardensets (beide hebben eveneens een genetische basis), interacteren met de omgeving. Die omgeving kan een eigenschap versterken of juist dempen. Ik laat voor het gemak links-autoritarisme even buiten beschouwing, maar dat speelt zeker een rol in het versterken van rechts-autoritairisme (noem het omgeving). Ok, nu de omstandigheden:

𝗖𝗮𝘀𝘂𝘀

Een mooi voorbeeld is de extreem/rechtse AfD. Elke Duitser kan op die partij stemmen, en toch was de AfD — opgericht in West-Duitsland — vooral succesvol in het Oosten. Er is genetisch gezien geen reden om aan te nemen dat rechts-autoritairisme vaker voorkomt in Oost- dan in West-Duitsland. Ook interessant is dat sociale media niet ophoudt bij de voormalige grens tussen oost en west. Dat hele desinformatie-argument stort ook hier weer in. Het gaat om omstandigheden die eigenschappen versterken.

Relatieve deprivatie kan deze eigenschappen boosten. Let op: niet armoede, maar een inkomens-, vermogens- of opleidingskloof is hier bepalend. Relatieve deprivatie betekent dat, zelfs als absolute armoede afneemt, de kloof groter wordt. Daarnaast zijn er existentiële dreigingen die te maken hebben met waardensets. Daar was in Oost-Duitsland meer van en versterkt conservatisme.

𝗡𝗲𝘂𝗿𝗼𝗱𝗶𝘃𝗲𝗿𝗴𝗲𝗻𝘁

Stenner is een echte expert op het vlak van autoritarisme en de essay is wel uitzonderlijk goed opgebouwd. Het allermooiste aan haar essay is dat zij, net als wij, streeft naar een oplossing die gaat over bruggen bouwen en hoop. Het is een betoog om er anders naar te kijken.

𝗛𝗼𝗼𝗽

Zij stelt dat wat we vaak kenmerken als racisme, eigenlijk difference-ism is. Dat raakte me, omdat ik dit direct associeerde met neurodivergentie. Er is een harde kern van onverbeterlijke racisten, maar de meesten die op dit soort partijen stemmen, zijn in een situatie beland waarin hun divergente zijde is versterkt. Verandert dat je kijk? Nogmaals: de moeite van het lezen waard!

Meer leren:

Dit is een onderwerp in onze los te volgen module Toegepaste Ethiek, onderdeel van de opleiding Vitaliteitskundige.

Begin dit jaar verscheen een update over Acceptance Commitment Therapy (ACT) met interessante claims die ik hieronder bespreek. Je kunt het hier lezen:

Update ACT Evidence Beest 2025: 1250 RCT’s & 550 Reviews!

Transdiagnostische interventie

Er wordt gesteld dat ACT effectief is bij zoveel verschillende aandoeningen dat het een transdiagnostische interventie is. Dat vind ik aannemelijk, omdat ACT inzet op autonome regulatie, zoals geformuleerd in de Zelfdeterminatietheorie. Voor dat mechanisme is veel meer bewijs en het ZDT-raamwerk is rijker dan ACT.

Psychologische flexibiliteit?

“Uit de verschillende mediatie-analyses blijkt dat de effecten van ACT worden behaald via het verhogen van de psychologische flexibiliteit van de cliënt.”

Die claim achten we onjuist, omdat in het merendeel van de studies de AAQ-II wordt gebruikt die geen psychologische flexibiliteit meet.

Wat in het blog niet benoemd wordt, is de vergelijking met cognitieve gedragstherapie (CGT), maar in de analyse claimt ment dat ACT even effectief is als CGT. Dat beeld is onvolledig, zoals blijkt uit deze meta-analyse (Fang 2023):

CGT is licht effectiever

CGT blijkt bijvoorbeeld effectiever in het verminderen van angst en van depressie met lichamelijke klachten. ACT scoort op korte termijn hoger op mindfulness, maar bij langere trajecten verdwijnt dat voordeel. Het enige domein waarop ACT zou excelleren is “psychologische flexibiliteit”, geen expliciet CGT-doel — logisch dus — maar een zinloze claims als je met de AAQ-II meet. Een extra probleem is dat ACT-onderzoeken gemiddeld van lagere kwaliteit zijn, wat de interne validiteit aantast. Het aantal RCT’s (1250) zegt dan op zichzelf weinig.

Geen “derde generatie” Behavioral/CBT

Stephen Hayes waarschuwt al een tijd tegen het “paardenrace”-model (ACT vs. CBT) en pleit hij voor procesgebaseerd, idiografisch onderzoek (Hayes et al., 2022). Prima. Maar wie noemde ACT in 2004 “derde generatie CGT”? Hayes zelf. Hij had ACT ook als variant op CGT kunnen positioneren; “volgende generatie” is pretentieus, evenals het blijven benadrukken van behavioristische wortels en de Relational Frame Theory als ondergrond, terwijl dat bewijs ontbreekt.

Hayes presenteert ACT vooral als waardengedreven leven. De interventie is valued living, maar hier worden levensdomeinen gebruikt in plaats van waarden. Bovendien is de aanpak amoreel: wélke waarden je najaagt doet er niet toe, terwijl dat moreel juist cruciaal is. Wie zijn gezin belangrijk (9) vindt maar gedrag (3) toont, leeft niet waardencongruent; wie zijn gezin 24/7 zonder toestemming stalkt, scoort gedrag (10) en dus waardencongruent, maar handelt immoreel.

Conclusie

ACT is populair en bruikbaar, maar CGT kan soms beter passen. Wil je dieper, dan achten wij de Zelfdeterminatietheorie een beter onderbouwd fundament, zoals je kunt lezen in deze uitgebreide analyse over ACT:

Meer leren hoe de ZDT een beter alternatief is?

chivo.nl/emotieregulatie

Een hele indrukwekkende podcast met David Boogerd en Stefan Paas in gesprek met Joris Luyendijk over Trump, Amerika, Oekraïne, maar vooral over (de waarde van) het leven en emoties. Met vraagstukken over geslacht en zelfontwikkeling.

Schijnbaar leven we in een post-waarheidtijdperk vanwege sociale media, maar die claim zelf is misleidend. Deze fascinerende publicatie (Zaperi S 2025) laat zien hoe de virale geruchtenverspreiding in 1789 bijdroeg aan de Franse Revolutie.

𝗛𝗲𝘁 𝗯𝗼𝗲𝗸

Centraal staat het werk van Georges Lefebvre dat de Grote Angst van 1789 (La Grande Peur) beschrijft, een periode van massale onrust door een golf van boerenopstanden op het Franse platteland tussen 20 juli en 6 augustus 1789, vlak na de bestorming van de Bastille. Er ontstond een virale geruchtenstroom die zowel echte als nepinformatie bevatte.

𝗛𝗲𝘁 𝗺𝗼𝗱𝗲𝗹

De onderzoekers reconstrueerden het transmissienetwerk van de Grote Angst van 1789 op basis van het gedetailleerde historische verslag van Georges Lefebvre, waarbij elke paragraaf van hoofdstuk 6 werd verwerkt met behulp van een LLM (AI) om dorpsnamen, data en verspreidingsroutes te extraheren.

Na handmatige controle en correctie, gekoppeld aan huidige gemeenten via Eurostat-bestanden en geolocaliseerd, konden zij met behulp van het historische wegennetwerk de kortste routes tussen locaties berekenen door roddels te behandelen als een infectieziekte (SIRI-model). Daarnaast voegden zij de invloed van demografische, institutionele en sociaaleconomische factoren (zoals bevolkingsomvang, geletterdheid, tarweprijs en allodialiteit) toe aan het model.

𝗗𝗼𝗲𝗹𝗺𝗮𝘁𝗶𝗴, 𝗻𝗶𝗲𝘁 𝗵𝘆𝘀𝘁𝗲𝗿𝗶𝘀𝗰𝗵

De verspreidingssnelheden waren gemiddeld 27 km/dag Euclidisch en 45 km/dag via wegen. Ze verliepen vaker via gebieden met een hogere geletterdheid en via allodiale (vrije) gebieden, en juist niet door feodale gebieden. De opstanden stopten bovendien abrupt op 6 augustus, toen het feodale systeem officieel werd afgeschaft. De geruchtenstroom ontstond door diepe onvrede en leidde tot een momentum van verzet. Het had een doel, namelijk het stoppen van onderdrukkers.

𝗙𝘂𝗻𝗰𝘁𝗶𝗲 𝘃𝗮𝗻 𝗿𝗼𝗱𝗱𝗲𝗹𝗲𝗻

Roddelen vormt een onderdeel van STOPs (Strategies to Overcome the Powerful) en speelt een belangrijke rol om frustraties te uiten, te toetsen en aan te zetten tot actie bij niet-functionerend leiderschap. Het onderliggende mechanisme is beschreven door hoogleraar Mark Van Vugt.

𝗗𝗲 𝗹𝗲𝘀𝘀𝗲𝗻

Virale informatieverspreiding heeft helemaal geen sociale media nodig, maar wordt vaak gevoed door diepe onvrede. Het geeft ook aan wat een zegen sociale media is met vrije informatievoorziening. Een mix van echte en nepinformatie is van alle tijden, maar negatief geladen informatie verspreidt zich sneller. Dat heeft een evolutionaire basis, omdat roddels de eerste stap vormen van verzet. Richt je niet op sociale media of de volksmenner, maar probeer de reden van het verzet te begrijpen.

𝗠𝗲𝗲𝗿 𝗹𝗲𝗿𝗲𝗻

Dit is een onderwerp in onze opleiding tot Vitaliteitskundige, waar we je leren motivatiewetenschap in te zetten bij individuen, groepen, organisaties en samenlevingen.

Gezondheidsprofessionals die Positieve Gezondheid willen verrijken, kunnen gebruikmaken van de CPHQ. Die wordt gepresenteerd als PG mét contextuele factoren, zoals veiligheid in de wijk, discriminatie, financiële middelen en politieke vertegenwoordiging, maar feitelijk is het PG 2.0. Er is een fraaie website verzorgd door Liesbeth Smit.

De totstandkoming is het een proces zoals het had moeten verlopen. Het leidt tot een betere vragenlijst, zoals Christiaan Vinkers en wij hebben betoogd in onze kritiek op Positieve Gezondheid.

Wij hebben nog wat te zeuren, maar laten we beginnen met wat we er echt goed aan vinden. Dit is cocreatie van betrokkenen én experts. Bij PG ontbraken de experts, zo stelden wij, maar dat werd in het ingezonden commentaar uitgelegd alsof we de input van patiënten niet zouden waarderen. Dat is een slechte lezing.

Met experts is een solide vragenlijst gemaakt, waarin de input van alle betrokkenen tot zijn recht komt. Dat levert 11 domeinen op. Natuurlijk viel spiritualiteit/existentialisme—feitelijk zingeving—weg. Zoals we aangaven, vloeit zingeving vaak voort uit de bevrediging van basisbehoeften, wat ook uit de analyse bleek. Het construct discrimineerde onvoldoende in de factoranalyse en had te veel crossloadings.

Een belangrijk uitgangspunt is ICECAP-A, een internationaal gebruikte vragenlijst op basis van de Capability Approach (Amartya Sen), die uitgaat van vrijheid binnen de mogelijkheden van het individu. De CPHQ is gevalideerd tegen ICECAP-A, dat de volgende dimensies meet: stabiliteit, hechting, autonomie, vaardigheid en pleziertjes.

Dat maakt het fundament van de CPHQ sterker dan dat van de oorspronkelijke PG. De overlap met de zelfdeterminatietheorie—hechting, autonomie en vaardigheid—ligt voor de hand, maar ICECAP meet vooral de functionele kant, niet per se de ervaring. Dat is logisch: functionele autonomie is makkelijker vast te stellen, te normeren en economisch te evalueren.

Daar staat tegenover dat welbevinden vooral draait om ervaren autonomie, verbondenheid en competentie. Als de functionele autonomie toeneemt, maar de ervaren autonomie uitblijft, gaat het niet beter met de persoon (Martela 2022). Die ervaringen hebben crosscultureel aantoonbare effecten (Slemp 2024). De CPHQ lijkt wel een belans gevonden te hebben tussen functioneel en ervaring.

Ook ontbreekt rechtvaardigheid in het lijstje. Het is overwogen, maar geframed binnen het idee van “leven in een rechtvaardige wereld”. Persoonlijk ervaren onrechtvaardigheid echter, is een bron van onveiligheid en hangt consistent samen met psychische klachten zoals bijvoorbeeld depressie (Ruth Ndjaboué).

Wij zijn ondanks onze kritische kanttekeningen blij met deze ontwikkeling. Wie verder wil kijken dan alleen ziekte en zorg, kunnen we dit als voorkeursoptie aanbevelen: PG 2.0 met stevigere grondslag, betere psychometrie en transparanter ontwikkelproces met betrokkenen en experts. Het is kosteloos voor niet-commerciele doeleinden. Maak er gebruik van!

Alle basisbehoeften zijn noodzakelijk en ze zijn niet voorwaardelijk. Toch voelt de Maslow piramide intuïtief, maar dat is omdat we noodzaak verwarren met urgentie. Dat iets urgent is bij overleven, betekent niet dat het ander minder noodzakelijk is.

Een mooie review (Rathe en Bavel 2025) van wat we weten over misinformatie in het artikel “Psychology of Virality”. De belangrijkste boodschap is dat men vaak de menselijke factor vergeet. Delen ≠ overtuigd zijn.

👉 Een belangrijke reden om misinformatie te verspreiden is sociale identiteit — zelfs wanneer mensen weten dat de informatie onjuist is. Mensen kiezen dus bewust voor desinformatie. Ik weet dat het contra-intuitief is en zelfs afkeer oproept, maar het is precies de reden waarom meer begrijpen van mensen belangrijk is.

👉 Het belangrijkste motief is buitengroep-afkeer: het wordt gedreven door ‘haat’ naar de andere kant. Ik noem het de stok om mee te slaan. Daarom is affectieve bruggen bouwen voor politici zo belangrijk, want het gaat niet over de inhoud, maar over de neiging om te slaan. Mensen corrigeren middels feiten, verhoogt doorgaans de neiging om te slaan.

👉 Morele verontwaardiging speelt een centrale rol in het verspreidingsproces van informatie, zowel online als offline. Het is een van de meest onderzochte en consistente voorspellers van viraliteit, vooral op sociale media.

👉 Delen betekent niet dat men overtuigd is of zelfs de content waardeert. Het wordt bekeken en gedeeld omdat het aandacht trekt, de sociale identiteit versterkt en omdat de platformen dit boosten. Twitter en Lie Social verspreiden meer ‘rechtse’ content, terwijl BlueSky juist meer ‘linkse’ content laat circuleren. Facebook daarentegen is veel meer gericht op persoonlijke boodschappen, zo concluderen de onderzoekers. Wij steken veel tijd in de platformen en algoritmen, maar nul tijd in sociale identiteit en motieven. Die laatsten die initieren het reageren en het delen.

👉 Positieve boodschappen worden veel meer gewaardeerd en kunnen zeker ook viraal gaan. In sommige culturen, zoals Spanje, zie je dat positieve boodschappen vaker viraal gaan.

We doen deze review tekort met deze punten en lees het daarom vooral zelf. De conclusie is dat feitelijke informatie natuurlijk belangrijk is, maar dat mensen zo handelen omdat ze misleid worden is op zijn minst ongenuanceerd. De meeste claims die gaan over misinformatie zijn in strijd met alles wat we al weten over drijfveren van mensen. Daarom is motivatiewetenschap zo belangrijk.

𝗠𝗲𝗲𝗿 𝗹𝗲𝗿𝗲𝗻:

Als je toegepaste motivatiewetenschap wilt inzetten op individueel, team, organisatie of maatschappelijk/beleidsniveau, kun je de opleiding Vitaliteitskundige (OVK) overwegen.

chivo.nl/ovk