Gedragscomponenten voor leiderschap

Met alle terechte kritiek op leiderschapsstijlen is dit een concrete stap in de zoektocht naar een gedragsmatige invulling van leiderschap (Howard JL, et al 2025). Details over het onderzoek tref je verderop, maar eerst even wat achtergrond over de noodzaak.

Een invloedrijke recente paper op dit gebied is die van Sitkin en Fisher (2023). Zij stellen dat veel leiderschapsstijlen, met name transformationeel leiderschap, te breed en normatief geformuleerd zijn. Neem bijvoorbeeld de definitie van Bass (1985):

"Transformationeel leiderschap is het proces waarbij leiders volgers motiveren om meer te doen dan ze oorspronkelijk van zichzelf verwachtten, door hun bewustzijn van het belang van taken te verhogen, hun hogere-orde behoeften te activeren, en hen aan te moedigen om het collectieve belang boven eigenbelang te stellen."

In die definitie worden morele eigenschappen (zoals integriteit), gedragskenmerken (zoals inspirerend spreken) en uitkomsten (zoals motivatie) gecombineerd, waardoor de stijl moeilijk toetsbaar wordt. Dit leidt tot:

1. Constructvervuiling – te veel elementen worden in één stijl gepropt;
2. Tautologie – de leider is effectief omdat hij effectief is;
3. Weinig onderscheid met andere managementconcepten zoals organisatiecultuur of charisma.

Een oplossing waar veel critici op uitkomen is het focussen op observeerbare gedragskenmerken, gescheiden van uitkomsten en motivaties. Een belangrijke inspiratiebron is de persoonlijkheidstaxonomie, al combineren moderne items vaak gevoel, gedrag en gedachten. Binnen de persoonlijkheidspsychologie is het wél goed gelukt om stabiele en onafhankelijke kenmerken consistent te beschrijven. Een definitie op basis van gedragskenmerken zou er dan zo uit kunnen zien:

"Transformationeel leiderschap is een stijl waarbij de leider observeerbaar gedrag vertoont, zoals het formuleren en communiceren van een duidelijke toekomstvisie, het actief stimuleren van kritisch denken en alternatieve perspectieven, het geven van ontwikkelingsgerichte feedback afgestemd op individuele behoeften, het expliciet verbinden van eigen keuzes aan gedeelde waarden, en het stellen van voorbeeldgedrag via symbolische of normbepalende handelingen."

Dat is veel beter meetbaar, want observeerbaar, maar nog steeds lastig toepasbaar. In dit onderzoek is er daarom voor gekozen om de stijl op te splitsen in vijf gedragscomponenten die je kunt configureren:

1. Taakgericht;
2. Relationeel;
3. Integer;
4. Verander;
5. en empowermentgericht gedrag

Er zijn verschillende configuraties (profielen) gevonden die duidelijk maken dat er een flinke, zo niet volledige overlap is in stijlen authentiek, transformationeel en dienend leiderschap. Interessant is dat de combinatie van alle vijf hangt samen met sterk bevredigde psychologische basisbehoeften van het team, en daarmee met autonomie- of behoeftensteunend leiderschap. Mooi om te zien hoe alles samenkomt. Een veelbelovende ontwikkeling.

Meer leren kun je in de specialisatie Leiderschap als vitaliteitskundige.