Politieke waardenwijzer Chivo 2025
Om zichtbaar te maken waar partijen inhoudelijk staan, hebben we de top drie thema’s uit (concept)programma’s van de grootste 15 partijen geanalyseerd en deze geplaatst op een politieke waardenwijzer. De woorden uit de programma’s zijn via frequentieanalyse gekoppeld aan menselijke basiswaarden. Deze waarden zijn psychologisch verankerd in menselijke drijfveren, crosscultureel stabiel onderzocht in meer dan 90 landen, en gescoord op een schaal van 1 t/m 10. Niet alle waardensystemen zijn zo stevig gefundeerd, maar dit model wel.
Het circumplex
De waarden zijn weergegeven in een quasi-circumplex: een cirkel waarin posities een statistische betekenis hebben. Het model is gebaseerd op twee assen:
- Progressief ↔ Behoudend
- Liberaal ↔ Solidair
Daaruit ontstaan vier kwadranten:
- Sociaal (36%)
- Conservatief (22%)
- Neoliberaal (12%)
- Klassiek liberaal (30%)
De percentages zijn gebaseerd op Nederlandse data uit de European Social Survey (ESS). Iedereen bezit al deze waarden, maar 36% van de Nederlanders vindt sociale waarden het belangrijkst, tegenover 12% die neoliberale waarden zwaar laat wegen. Een positie meer naar de buitenzijde betekent dat een partij sterker scoort op die waarden.
Omdat dit een statistische exercitie is, zijn assen of lijnen niet altijd netjes horizontaal of verticaal. De fysieke posities geven wel degelijk iets weer: hoe verder naar buiten, hoe extremer de kernwaarden; staan partijen loodrecht tegenover elkaar, dan verschillen hun kernwaarden dag en nacht.
Politieke attitudes en delta’s
Naast waarden zijn ook politieke attitudes meegenomen: individuele vrijheid, acceptatie van migranten, gelijkheid (mens, dier, plant, planeet), wet en orde, patriotisme, tradities, militaire inzet en vrije markt. Deze attitudes zijn formeel gekoppeld aan basiswaarden en dienen ter bevestiging.
Een derde criterium betreft de delta’s: verschillen tussen kwadranten. Scoort een partij vergelijkbaar op twee kwadranten of juist zeer verschillend, dan beïnvloedt dat de uiteindelijke positie.
Resultaten
De waardenwijzer laat zien dat de liberale VVD in de praktijk stevig conservatief is — je zou kunnen spreken van een neocon-partij. JA21 is iets liberaler, de PVV staat uitgesproken conservatief. Een overstap van PVV naar SP is onwaarschijnlijk: de SP scoort progressief-sociaal. ChristenUnie is sociaal-conservatief, het CDA conservatief-sociaal. D66 is het meest liberaal, Volt iets liberaler dan GroenLinks-PvdA, maar alle drie hoog op sociale waarden.
Waarom waarden, geen moties?
Vaak klinkt de vraag waarom we geen stemgedrag of moties analyseren. Het probleem is dat moties sterk contextgebonden zijn: de precieze afwegingen achter een stem kennen we niet, en meebewegen kan soms strategisch zijn (bijvoorbeeld om elders een concessie te krijgen). Moties zijn daarom minder representatief dan vaak wordt aangenomen. Waarden zijn daarentegen stabieler, psychologisch geworteld en voorspellend voor keuzes die partijen ook in onverwachte situaties moeten maken.
Waarom niet links en rechts?
De klassieke links-rechtsindeling is te beperkt en blijft vaag in betekenis. Waarden zijn daarentegen multidimensionaal en rijk: ze dekken meer nuances af en zijn gebaseerd op universele menselijke drijfveren. Juist daarom wil ik wegblijven van links-rechts als indeling.
Waarden en voorspelbaarheid
Onderzoek laat zien dat wanneer iemands kernwaarden overeenkomen met die van een partij, de kans groter is dat men ook op die partij stemt. Uiteraard spelen er altijd meer factoren mee in verkiezingen, maar kernwaarden vormen een belangrijk fundament.
Tot slot
Onverwachte situaties (zoals een kabinetsformatie) kunnen betekenen dat programmapunten niet worden uitgevoerd. Waarden geven dan houvast, omdat ze de basis vormen van keuzes die wél gemaakt worden.
Motivatiewetenschap
Dit is een vorm van toegepaste motivatiewetenschap en je kunt er meer over leren in de opleiding tot vitaliteitskundige.
