Waarom werkt de suikertaks niet?

Er schijnen 400.000 mensen rond te lopen met latente diabetes en daarom zou een suikertaks belangrijk zijn, zo verneem ik. Dat is een vreemde koppeling. Bij navraag blijkt dat deze vorm van messaging geschikt zou zijn voor het brede publiek. Volgens mij moet je gewoon beter je best doen, want dit is schadelijk.

Als men een suikertaks instelt, dan neemt de consumptie van zoetstoffen toe. Dat hangt samen met diabetes in prospectieve onderzoeken. Deze bevinding is consistent, zo toont deze umbrella review (Diaz 2023)

Risico ratio's

De relatie is niet lineair en wordt vooral gemedieerd door BMI. Om een idee te geven van het risico kun je ongeveer rekenen op:

BMI 30 vs 22 → ~5–7× hoger diabetesrisico
BMI 35+ → soms >10× hoger risico

Laten we dat nu ook voor suiker doen:

Suiker uit frisdrank per drankje → 1,10× hoger risico
Hoog frisdrankgebruik vs laag gebruik → 1,30× hoger risico
Totale suiker uit alle producten → 0,99× risico (dus geen effect)

Overcompensatie

Anders gesteld: suiker speelt geen bijzondere rol bij diabetes, en een suikertaks is dus niet effectief. Niet tegen obesitas, niet tegen diabetes. Een suikertaks verhoogt mogelijk wél het risico. Niet omdat kunstmatige zoetstoffen dikmakend zijn, maar omdat mensen overcompenseren: men mag meer, want men drinkt toch ‘zero’.

Dit zien we niet alleen in de praktijk; er zijn ook aanwijzingen in de literatuur, niet voor zoetstoffen maar voor kunstmatig vet, olestra. In een onderzoek met chips aten deelnemers 15 procent meer wanneer zij wisten dat er olestra in zat (Satia-Obata 2003).

Dat lijkt beperkt, maar onderzoek kent het Hawthorne-effect: mensen gedragen zich anders wanneer zij weten dat ze geobserveerd worden.

Wantrouwen

Een suikertaks kan overeten uitlokken, versterkt bovendien institutioneel wantrouwen (Van Meurs 2024). Veel mensen ervaren zulke maatregelen namelijk als betutteling, wat het maatschappelijke sentiment negatief beïnvloedt zonder duidelijke voordelen. Die krijg je terug geserveerd via het stemhokje.

Het grootste deel van het diabetesprobleem ontstaat door toenemend gewicht. Het omslagpunt verschilt per persoon: voor de één rond BMI 28, voor de ander pas bij 40. Suiker speelt hierin een beperkte rol, als het al een rol speelt.

Niet verslavend

Ook het idee dat suiker verslavend is klopt niet  (Bijoch 2023). Een ludieke popup suikerverslavingskliniek is alarmistisch. Motiveren door angst is geen motiveren. Het is onderwerping. Ook het idee dat zoet eten de voorkeur voor zoet versterkt klopt niet (Cad 2026).

We moeten terug naar de tekentafel en stoppen met bangmakerij en strafmaatregelen. Een suikertaks wordt niet ingevoerd omdat bewezen is dat die de gezondheid verbetert; overtuigend bewijs daarvoor ontbreekt. Er zijn zelfs concrete aanwijzingen dat dit de problemen vergroot. Kom op mensen, wij kunnen beter!

Meer leren

Deze kennis van belang als je mensen wilt begeleiden die zeggen niet af te kunnen slanken omdat de energiebalans niet zou werken of omdat suiker verslavend is. Hoe je daarmee omgaat leer je in de module Healthcoach.