Wij hebben geen zingeving vanwege latente doodsangst.
In een discussie over de zin en zinloosheid van het construct zingeving werd teruggegrepen op de Terror Management Theorie (TMT), het idee dat het besef van onze sterfelijkheid existentiële angst oproept en dat mensen deze angst beheersen door zich vast te houden aan culturele wereldbeelden en zelfwaardering. TMT wordt door velen ook beschouwd als een basis voor zingeving.
De kern wordt gevormd door mortality salience (MS), het psychologische fenomeen waarbij mensen zich bewust worden van hun eigen sterfelijkheid. Dit wordt experimenteel uitgelokt door mensen over hun eigen dood te laten schrijven of door middel van subliminale manipulatie, waarbij woorden als "dood", "lijk" en "graf" kort op een scherm worden getoond, te snel om bewust te registreren.
Diverse onafhankelijke replicaties in grotere studies laten echter zien dat het effect heel klein is of helemaal niet wordt gevonden, zoals deze replicatie waaraan 17 labs over de hele wereld aan deelnamen. Of deze met 5 experimenten die allen faalden het effect te repliceren.
Toch hebben eerdere meta-analyses wel effect gevonden, maar daarbij lijken twee problemen te spelen:
- Publicatiebias (onderzoeken die het effect niet vonden, verdwijnen in de lade).
- Niet corrigeren voor een onderliggend mechanisme, namelijk de Uncertainty Management Theory (UMT).
De UMT is van Nederlandse bodem en ontwikkeld door sociaal psycholoog Kees van den Bos. Deze theorie stelt dat het effect niet specifiek gerelateerd is aan angst voor de dood, maar toe te schrijven is aan onzekerheid in het algemeen. De UMT is een jongere theorie en daardoor minder goed onderzocht, maar sluit veel beter aan op andere observaties. Uit onderzoek blijkt namelijk dat onzekerheid – ook zonder herinnering aan de dood – leidt tot binnengroepvoorkeur en het verlangen naar meer zelfwaardering.
Ook als het gaat om verbinding, zie je dat grote onzekerheid een sterk verlangen opwekt naar gezelschap, bij voorkeur van mensen die betekenis voor je hebben. Ook dat hoeft helemaal niet gerelateerd te zijn aan de dood.
Volgens Van den Bos zou rechtvaardigheid een goede buffer zijn tegen onzekerheid. Om die reden hebben wij het standpunt ingenomen dat een gebrek aan psychologische veiligheid, wat overigens ook een vorm van onzekerheid is, wordt gecorrigeerd door rechtvaardigheid.
Het is daarom logischer te veronderstellen dat als schrijven over de dood leidt tot onzekerheid, je dan het MS-effect ervaart. Is dat niet het geval, dan wordt er geen effect gevonden. Dit suggereert sterk dat het effect niet wordt veroorzaakt door doodsangst, maar door onzekerheid. In de praktijk doen wij daarom helemaal niets met de TMT en overigens ook weinig met zingeving.
