Wat gebeurt er als je mensen drie jaar lang financiële zekerheid biedt, zonder voorwaarden? In Duitsland kregen 107 jonge alleenstaanden €1.200 per maand, tegenover een controlegroep van 1.580 personen die niets ontvingen. Het resultaat? Betere mentale gezondheid, meer levensvoldoening én meer ervaren autonomie. Deze effecten waren zelfs zes maanden na afloop nog zichtbaar (Bohman S, et al 2025).

𝗪𝗲𝗹𝘇𝗶𝗷𝗻

Deelnemers die het basisinkomen ontvingen, rapporteerden gemiddeld 0,3 standaarddeviatie (SD) meer psychisch welbevinden. Levensvoldoening nam significant toe (+0,43 SD), evenals ervaren autonomie (+0,26 SD). Er waren geen effecten op de andere psychologische basisbehoeften competentie of verbondenheid. Dit wijst erop dat vooral autonomie gevoelig is voor inkomenszekerheid.

𝗚𝗲𝗲𝗻 𝗹𝘂𝗶𝗵𝗲𝗶𝗱, 𝘄𝗲𝗹 𝗺𝗲𝗲𝗿 𝗴𝗲𝘃𝗲𝗻

Deelnemers gingen niet minder werken. Ze bleven gemiddeld evenveel uren actief. Opvallend was dat ze juist vaker doneerden en hulp aanboden. Financiële ademruimte, en vooral het gevoel van autonomie, hangt samen met meer prosociaal gedrag — precies wat de zelfdeterminatietheorie voorspelt.

𝗚𝗲𝗲𝗻 𝘂𝗻𝗶𝘃𝗲𝗿𝘀𝗲𝗲𝗹 𝗯𝗮𝘀𝗶𝘀𝗶𝗻𝗸𝗼𝗺𝗲𝗻

Hoewel vaak zo gepresenteerd, ging het hier feitelijk niet om een universeel basisinkomen. Deelnemers waren jonge alleenstaanden met een laag tot middeninkomen, waarvan 75 procent financiële onzekerheid ervoer, maar die niet onder de armoedegrens vielen. De interventie was dus eerder een gerichte toelage. De resultaten gelden vooral voor financieel kwetsbare groepen.

𝗦𝗲𝗹𝗲𝗰𝘁𝗶𝗲𝘃𝗲 𝘂𝗶𝘁𝘃𝗮𝗹

Een belangrijke zwakte is de scheve uitval: 18 procent van de controlegroep viel al vóór de eerste meting definitief uit, tegenover slechts 3 procent in de behandelgroep. Waarschijnlijk haakten zij af omdat ze niets kregen. Hierdoor werd de randomisatie ondermijnd en bevatte de controlegroep mogelijk een minder kwetsbare subgroep. De analyses houden daar onvoldoende rekening mee.

𝗠𝗼𝘁𝗶𝘃𝗮𝘁𝗶𝗲𝗯𝗶𝗮𝘀

Een vergelijkbaar Amerikaans experiment pakte dit anders aan: daar kregen 1.000 huishoudens $1.000 per maand, en de controlegroep $50. Daardoor bleef de motivatie hoger en viel minder uit. Het Duitse experiment laat zien hoe belangrijk dit is: als de controlegroep niets krijgt, meet je niet alleen het effect van geld, maar ook het effect van teleurstelling.

𝗜𝗻𝗸𝗼𝗺𝗲𝗻𝘀𝗯𝗲𝗹𝗲𝗶𝗱 𝗮𝗹𝘀 𝗺𝗲𝗻𝘁𝗮𝗹𝗲 𝗶𝗻𝘁𝗲𝗿𝘃𝗲𝗻𝘁𝗶𝗲

Deze studie laat zien dat inkomenszekerheid niet alleen financiële, maar ook psychologische effecten heeft. Het vermindert stress, versterkt autonomie en verhoogt welzijn. Interessant is dat competentie en verbondenheid niet toenamen. Mensen ervoeren dus meer zelfregie, maar ontwikkelden zich niet per se verder. Dat suggereert dat de ervaring van autonomie minder gefrustreerd raakt (niet gemeten), en niet zozeer toeneemt.

Meer hierover leren kun je in onze module Toegepaste Ethiek (chivo.nl/mte) – ook te volgen als summerschool van 11–15 augustus.