Vertrouwen in wetenschap verdeelt

Het vertrouwen in de wetenschap in Nederland is nog nooit zo hoog geweest volgens het Rathenau instituut. Gemiddeld geven we het een 7,53, hoger dan in rechters, journalisten of politici. Toch klopt dat beeld niet voor iedereen. Onder de oppervlakte broeit iets dat we niet mogen negeren: 1 op de 7 Nederlanders (14,6%) heeft weinig tot geen vertrouwen in de wetenschap. Dat is een stijging van maar liefst 50% sinds 2021. De vraag is niet langer of er wantrouwen is, maar waarom het groeit en bij wie.

Politiek: de dominante factor

Als één ding uit het recente Rathenau Instituut-onderzoek spreekt, is het de politieke kleur van wantrouwen. Waar progressieve kiezers van Volt, D66 of GroenLinks-PvdA de wetenschap gemiddeld met een 8,5 beoordelen, blijven rechtse en conservatieve partijen ver achter.

Het meest opvallend: 74% van de Forum voor Democratie-stemmers geeft de wetenschap een onvoldoende. Bij de PVV en BoerBurgerBeweging is dat bijna 30%. Dat is niet zomaar een klein minderheidje meer; het is een structurele groep die zich steeds meer afkeert.

Waarom? Mensen met weinig vertrouwen noemen geld, politieke beïnvloeding en afhankelijkheid als belangrijkste zorgen. Ze zien wetenschap niet als neutraal, maar als een instrument van "de elite" of "het linkse establishment". De wetenschappelijke conclusies zelf worden niet per se betwist, maar de intenties achter het onderzoek wel.

Het onderwerp bepaalt het vertrouwen

Niet alle wetenschap is gelijk in de ogen van het publiek. Onderzoek naar gezondheid en vaccinaties geniet nog steeds hoog vertrouwen (boven de 65%), maar zodra wetenschap politiek gevoelige thema's raakt, daalt het vertrouwen dramatisch.

Neem klimaatverandering: 55% vertrouwt de wetenschap erin, maar dat percentage schommelt van 94% bij Volt-stemmers naar <30% bij FvD-stemmers. Onderzoek naar discriminatie en ongelijkheid scoort nog lager: 39%. En bij kunstmatige intelligentie en genetisch gemodificeerde organismen is de meerderheid zelfs sceptisch.

Het patroon is duidelijk: hoe meer een onderwerp wordt geassocieerd met een progressief beleidsagenda, hoe groter het wantrouwen bij de rechterzijde van het politieke spectrum.

Ouderen en laagopgeleiden: de vergeten groep

Naast politiek spelen leeftijd en opleiding een cruciale rol. Het is de eerste keer sinds 2012 dat leeftijd een significant effect heeft op wetenschapsvertrouwen. Zeker ouderen boven de 65 scoren gemiddeld 0,8 punt lager dan jongeren. Ze voelen zich vaak buitengesloten van de wetenschappelijke wereld en maken zich zorgen over hun bestaanszekerheid – zorgen die niet worden weggenomen door abstracte wetenschappelijke beloften.

Laagopgeleiden vormen een andere risicogroep. Zij scoren gemiddeld 6,78 tegen 8,04 bij hoogopgeleiden. Belangrijker nog: zij zien geen positieve bijdrage van wetenschap aan hun eigen werkgelegenheid. Waar hoogopgeleiden geloven dat wetenschap banen creëert, denkt een meerderheid van laagopgeleiden dat het vooral kansen wegneemt door automatisering en schaalvergroting.

Het institutioneel wantrouwen: niet de wetenschap, maar de boodschapper

Misschien wel de meest verontrustende bevinding: Nederlanders vertrouwen wetenschappers zelf wel, maar hebben grote twijfels bij degenen die de wetenschap gebruiken.

Slechts 10% heeft vertrouwen in hoe politici wetenschap inzetten voor beleid. En maar 19% vertrouwt journalisten die conclusies uit wetenschap trekken. De boodschap is helder: "Wij geloven in de wetenschap, maar niet in degenen die ermee spelen."

Dit verklaart waarom associaties bij het woord 'wetenschap' bij wantrouwende mensen vooral gaan over 'biased', 'geld', 'invloed financier' en 'politiek'. Het gaat niet om de methode, maar om de onzichtbare draden die eraan trekken.

De rol van spiritualiteit en media

Een verrassende bevinding is het effect van spiritualiteit (maar niet religie!). Mensen die zichzelf als spiritueel beschouwen, scoren systematisch lager. Dat komt doordat spiritualiteit vaak uitgaat van persoonlijke intuïtie en ervaring, terwijl wetenschap op collectief bewijs is gebaseerd. Het is een andere manier van waarheidsvinding die botsende wereldbeelden oplevert.

Wat betreft media: wie vaak kwaliteitskranten leest over wetenschap, heeft meer vertrouwen. Sociale media daarentegen hebben geen effect. Dat is opmerkelijk, omdat veel desinformatie via platforms als TikTok en Facebook circuleert. Kennelijk filteren mensen die toch al wantrouwen hebben deze berichten juist niet kritisch genoeger.

Wat betekent dit?

Het wantrouwen in wetenschap is niet anti-wetenschap in de klassieke zin. Het is een gebrek aan vertrouwen in de instituties die wetenschap vertalen naar beleid en nieuws. De polarisatie is een symbool van een bredere maatschappelijke scheidslijn: tussen hoog- en laagopgeleiden, tussen stad en platteland, tussen progressief en conservatief.

De risico's zijn reëel. Als wetenschap wordt gezien als politiek instrument, verliest ze haar status als neutrale scheidsrechter in maatschappelijke debatten. Vragen als "Is vaccineren veilig?" of "Is klimaatverandering echt?" worden dan niet meer beantwoord op basis van feiten, maar op basis van partijpolitieke identiteit.

Wat nu?

Het rapport biedt geen eenvoudige oplossingen, maar wel richtlijnen:

1. Transparantie als medicijn: Zorg dat financiering en belangenverstrengeling volledig zichtbaar zijn. Wantrouwen gedijt in het donker.
2. Psychologische afstand verkleinen: Wetenschap moet persoonlijker, toegankelijker en minder elitair. Alleen dan bereik je ouderen en laagopgeleiden.
3. Politiek overstijgende communicatie: Frame wetenschap niet als links of rechts, maar als een neutrale methode voor kennisontwikkeling.
4. Betrek de burger: Citizen science-projecten kunnen vertrouwen op bouwen door mensen zelf deel te laten uitmaken van het proces.

De uitdaging is niet om het vertrouwen van de al vertrouwenden nog verder te verhogen, maar om de groeiende groep wantrouwenden terug te winnen. Dat lukt niet met feiten alleen, maar met herkenning, transparantie en echte dialoog.