Valse herinneringen Bessel van der Kolk
Een post over Zomergasten herinnerde ons aan Bessel van der Kolk en therapeutisch hervonden herinneringen. Van der Kolk stelt dat alle trauma sporen achterlaat in het lichaam en dat je bij onverklaarbare klachten op zoek moet naar het onderliggende trauma. Het idee dat dit kan leiden tot valse herinneringen wijst hij ten onrechte resoluut van de hand.
De vraag is natuurlijk hoe we weten dat het geheugen beïnvloedbaar is. Dat vereist verschillende lijnen van bewijs. Een standpunt bevindt zich immers altijd op een continuüm van waarschijnlijkheid. Die lijnen van bewijs moeten gezamenlijk een overtuigend beeld opleveren.
1. Geheugen wordt gereconstrueerd, niet opgehaald
We denken vaak dat ons geheugen werkt als een opnameapparaat, maar in werkelijkheid reconstrueren we herinneringen. Bartlett toonde in 1932 al in zijn beroemde experiment The War of the Ghosts aan, dat mensen herinneringen onbewust vervormen zodat ze beter aansluiten bij hun verwachtingen en culturele achtergrond. Deelnemers pasten vreemde of onlogische elementen aan zonder dat ze zich daarvan bewust waren en geloofden oprecht dat hun herinnering klopte.
Bartlett concludeerde dat geheugen geen letterlijke reproductie is, maar een actief reconstructieproces, gestuurd door mentale schema’s: bestaande kennisstructuren die bepalen hoe we informatie interpreteren en herinneren. Bewijs voor reconstructie is sindsdien op ontelbare manieren geleverd; het is hoe ons geheugen fundamenteel werkt. Bij AI herkennen we dit reconstructiefenomeen als “hallucineren”.
2. Implementatie van valse herinneringen
Het is goed mogelijk om via suggestie valse herinneringen te implementeren. Deze meta-analyse (Scoboria, 2017) van experimenten toont aan dat dit in 30 tot 50 procent van de gevallen lukt.
Een ander onderzoek (Otgaar H, 2022) laat lagere percentages zien, maar dat is geen replicatie. Het betreft een eenvoudiger opzet waarin geheugenimplementaties nagenoeg geautomatiseerd plaatsvinden, wel na screening. Het succes ligt daar nog steeds tussen de 9 en 30 procent.
3. Retractie
Men kan beweren dat wat in het laboratorium wordt opgewekt, in de echte wereld niet voorkomt. Toch laat een recente scoping review (Otgaar, 2025) zien dat hervonden herinneringen worden ingetrokken wanneer patiënten worden geconfronteerd met extern bewijs. Systematisch verzamelde casuïstiek bevestigt dus dat het in de echte wereld voorkomt.
Overwegingen
Natuurlijk valt er op elk onderzoek iets aan te merken, maar het totaal aan bewijs is consistent: van mechanisme tot experiment en getoetste observaties in de praktijk.
Dat betekent niet dat therapeuten massaal herinneringen aanpraten. Maar de stelling dat het niet kan of niet gebeurt, zoals Van der Kolk beweert, is onhoudbaar.
Meer leren: Wij trainen in gespreksvoering en het uitgangspunt is dat we nooit akkoord gaan met het eerste antwoord, alleen met het beste antwoord. Je kunt het leren als vitaliteitskundige (chivo.nl/ovk) en als re-integratiecoach (idc-academie.nl).
