Schematherapie en het ISTIC project
Het ISTIC-project (Arntz A 2021) is een langlopend initiatief om schematherapie een betere onderbouwing te geven en dat is op basis van het werk van Carol Dweck.
Jeffrey E. Young, de grondlegger van ST, had zijn vijf domeinen en achttien schema's vooral gebaseerd op zijn klinische kennis en ervaring. Dat is een intuïtieve aanzet, en het is dan ook niet verrassend dat deze indeling in latere analyses niet standhield. Het ISTIC-project moet met de herformulering een stevigere basis geven, maar ik heb de onderbouwing met verbazing gelezen.
Ze verwijzen allereerst naar een heel nuttig hoofdstuk over menselijke basisbehoeften van Pittman en Zeigler.
Daarin worden zes theorieën behandeld en ook de criteria die Baumeister en Leary (1995) voorstelden om een psychologische basisbehoefte (PBB) te definiëren. Een flink deel wordt gewijd aan de solide empirische basis van de Zelfdeterminatietheorie (ZDT). Met die duidelijke onderbouwing van de ZDT zou je verwachten dat ze daar iets mee zouden doen, maar in plaats daarvan tovert men voor ISTIC een jonge, onbewezen theorie (2017) van Carol Dweck uit de hoge hoed.
Dweck definieert drie PBB (anders dan ZDT) en vier samengestelde behoeften (SB), zoals links in de afbeelding te zien is. De reden voor de keuze van Dweck is dat deze mooi zou overlappen (rechts) met de indeling van Young (midden), waarvan we inmiddels weten dat die is ontkracht. Er wordt geen statistische onderbouwing gegeven voor de vermeende overlap.
De SB die niet overlapt met het werk van Young is zelfcoherentie, waarvoor overigens ook geen duidelijk bewijs wordt geleverd. Toch vormt dit de basis voor een nieuw domein in het ISTIC-project. Verder introduceren ze nog een additioneel domein, namelijk rechtvaardigheid. Hiervoor verwijzen ze onder andere naar het klassieke werk van Brosnan en de Waal (2014), waarin apen verontwaardigd reageren als ze voor hetzelfde werk slechter worden beloond. De auteurs lijken echter niet op de hoogte te zijn van het feit dat het ongelijkheidsaversie werk bij dieren niet repliceert.
We hebben dus twee nieuwe domeinen op basis van een jonge, onbewezen theorie en een dubieus concept, dat een ontkrachte indeling moeten aanvullen. Hiervoor zijn nieuwe vragenlijsten ontworpen die in tientallen landen zullen worden gevalideerd. Dat is problematisch.
- Als het geen standhoudt
Dan heeft men veel tijd en geld geïnvesteerd op basis van een zeer wankele fundering.
- Als het wel standhoudt
Dan weten we nog steeds niet of die domeinen daadwerkelijk betekenisvol zijn, maar men zal stoppen met verder zoeken.
We beschikken over een solide macrotheorie, waarvan elk onderdeel aanzienlijk bewijs kent: de ZDT. Het is eeuwig zonde dat men deze kans niet heeft gegrepen, maar in plaats daarvan heeft gekozen voor een oppervlakkige gelijkenis boven een solide fundament.
