Persoonlijkheidstoornissen gaan niet over persoonlijkheid
Een persoonlijkheidsstoornis gaat niet over persoonlijkheid, maar over symptomen die zich via persoonlijkheid openbaren, zo betoogt Mark de Lange. Kan het niet anders dan met hem eens zijn. Lees zijn betoog.
Emotieregulatie is dan ook geen oplossing, maar symptoombestrijding. Dat deel kan ik goed volgen. De volgende suggestie is dat persoonlijkheidsstoornissen feitelijk een relationeel probleem zijn. Hiervoor wordt het artikel van Zavlis uit 2024 aangehaald.
Zo stelt Zavlis dat criterium A (‘personality functioning’) in de DSM-5 AMPD en ICD-11 in feite relationele functies meet:
➡️ Self-relatedness: identiteit, doelgerichtheid, zelfwaardering.
➡️ Other-relatedness: empathie, intimiteit, sociale samenwerking.
Zavlis biedt een narratief-theoretisch alternatief, maar zonder empirische onderbouwing. Mijns inziens kunnen we het dieper, en tegelijk persoonlijker, maken om het daarna opnieuw relationeel te duiden.
Regulatievormen
Het is behulpzaam om persoonlijkheidstrekken niet te zien als persoonlijkheid (wie je bent), maar als regulatievormen (hoe je bestuurt): hoe navigeer je door de wereld?
👉 Emotieregulatie (neuroticisme)
👉 Impuls- en doelregulatie (consciëntieusheid)
👉 Sociale benaderings- en conflicteregulatie (extraversie, aangenaamheid)
👉 Cognitieve/exploratieve regulatie (openheid)
Deze trekken beschrijven hoe je reageert, niet waarom je zo reageert. Dat is niet uitsluitend relationeel, tenzij men sociale verbondenheid ziet als enige psychologische basisbehoefte. Dat is onjuist: ook autonomie en competentie zijn essentieel. Deze drie moeten worden bevredigd en vormen psychologische voedingsstoffen. Frustratie ervan leidt tot maladaptatie.
Bij borderlineproblematiek hangen symptomen samen met de mate waarin basisbehoeften zijn gefrustreerd (Armour 2024). Dit is herhaaldelijk gevonden in cross-sectioneel en soms retrospectief onderzoek(Kaap-Verder 2021):
Dit sluit aan bij een bredere, crosscultureel gevalideerde theorie. Wanneer basisbehoeften worden ondermijnd, ontstaat need substitution: compensatiegedrag dat maladaptieve regulatie versterkt. In de voedingsanalogie: men eet gif.
Dit past bij een persoonlijkheidsdefinitie met drie lagen:
- Dispositioneel (stabiele trekken)
- Motivationeel (behoeften, interesses, waarden)
- Narratief (betekenissen, incl. culturele invloeden)
De verstoring zit in de interactie tussen deze lagen. Basisbehoeften geven meer inzicht in oorzaken dan trekken alleen.
Toch relationeel
Het relationele aspect is dat behoeften kunnen worden ondersteund of ondermijnd door de omgeving. Relationeel vanuit een behoeftenperspectief is daarmee te oppervlakkig. Wij moeten dus nog een laag dieper als we oorzaken willen duiden en behandelen.
Meer leren over best-evidence gezonde ontwikkeling met persoonlijkheid als drie lagenmodel kun je in onze los te volgen module Identiteitsontwikkeling (chivo.nl/mio), onderdeel van de opleiding Vitaliteitskundige (chivo.nl/ovk) die start op vr 6 feb.
