Morele verontwaardiging werkt niet meer, want het is niet rechtvaardig
Morele verontwaardiging over en weer vormt de basis voor affectieve polarisatie. Iemand met schaamte op zijn plaats zetten, is echter niet langer effectief. Dat valt te verklaren via (distributieve) rechtvaardigheid.
💡 Context
Rechtvaardigheid gaat over eerlijk delen, maar wat eerlijk is, hangt af van de context. Iets voor je kinderen doen en daarna een fikse rekening sturen tegen je normale uurtarief: daar vindt iedereen iets van. Het werk is gelijk, de context niet.
💡 Onderhandelingspositie
Een andere context is de onderhandelingspositie. Met minder onderhandelingskracht kun je een kleiner aandeel verwachten. De vraag is niet of dat terecht is, maar wat er gebeurt.
💡 Achteraf rechtvaardigen
In een klassieke studie van Ken Binmore (1991) bleek dat de invloed van onderhandelingsmacht achteraf werd gerechtvaardigd, óók door degenen die aan het kortste eind trokken. Deze vondst is onafhankelijk gerepliceerd.
Binmore en zijn collega’s bekeken dit evolutionair en noemen zulke psychologische regels memes: culturele overlevingsstrategieën. Evolutionair gezien is het adaptief om ‘eerlijkheid’ aan te passen aan machtsverhoudingen. Wie in opstand komt tegen een onveranderbare overmacht, verspilt energie en riskeert uitsluiting. Het brein ‘herschrijft’ de morele code, zodat je kunt functioneren en samenwerken. Eerlijkheid is hier geen starre morele wet, maar psychologisch smeermiddel voor macht. Daarom is John Rawls’ sluier van onwetendheid zo interessant: je stelt je een rechtvaardige maatschappij voor zonder te weten welke (onderhandelings)positie je krijgt.
💡 Onderhandelingsposities zijn veranderd
Toenemende onderhandelingsmacht helpt verklaren waarom morele verontwaardiging faalt. Vroeger was er voldoende macht om ‘fatsoen’ af te dwingen, maar in een global village (gebruikt iemand die term nog?) kan bijna elk standpunt een aanzienlijke achterban en dus onderhandelingsmacht krijgen. Morele verontwaardiging is tandelozer geworden doordat posities symmetrischer werden.
💡 Een beroep doen op het goede van de mens
Als shamen niet werkt, wat blijft er dan over? Oprechte interesse in de ander. Laat je niet afleiden door een schaamteloze uitspraak, maar vraag wat de onderliggende zorg is. Probeer vervolgens niet socratisch iemand zichzelf klem te laten praten, maar erken die zorg zonder onrealistische oplossingen te legitimeren. De wereld is veranderd; wellicht wordt het tijd om motivatiewetenschappelijk naar gedrag te kijken.
🔎 Meer leren
Wil je weten hoe je met jouw persoonlijke kwaliteiten de zorg van een ander kunt erkennen? Vul dan onze Hero Lift in. Is kosteloos, duurt tien minuten en we gaan je niet spammen.
Meer theoretische achtergrond en vaardigheden? Die leer je in de module Toegepaste Ethiek, die eind september start.
#samenleving
