Kritisch denken beschermt niet tegen naïviteit (fake news)
Wanneer discrimineren we tussen waar en onwaar? En wanneer hebben we de neiging om het te geloven? Discriminatie en geloven zijn twee verschillende processen die onderzoekers eens wilden scheiden.
Deze studie (Sultan 2026) bundelde data van 31 eerdere experimenten waarin 11.561 Amerikanen beoordeelden of nieuwsberichten waar of nep waren. In plaats van alleen eindresultaten te vergelijken, analyseerden ze elke individuele keuze (meer dan 256.000) opnieuw met één geavanceerd statistisch model. Ze wilden scheiden:
- Discrimineren van waar en nep krantenkoppen
- Snel geloven (naïviteit) of verwerpen (scepticisme)
Factoren als leeftijd, politieke voorkeur, analytisch denkvermogen en bekendheid met nieuws werden meegenomen, met rekening houdend voor verschillen tussen deelnemers, studies en specifieke berichten. Door alle data samen te voegen konden de auteurs precies vaststellen welke factoren bijdragen aan vatbaarheid voor misinformatie.
Resultaten
Discrimineren
👉 Leeftijd (-0,19)
👉 Analytisch denken (-0,19)
👉 Geslacht (-0,07)
Naarmate je ouder wordt, scheid je sneller echt van nep, ook als je analytisch kunt denken. Vrouwen herkennen nepnieuws iets vaker dan mannen.
Snel geloven
👉 Familiariteit (1,03)
👉 Ideologische congruentie (0,29)
👉 Gemotiveerde reflectie (0,16)
👉 Politieke identiteit (0,12)
👉 Educatie (0,10)
Als iets bekend voelt, nemen we het eerder aan als waar (illusoir waarheids-effect) – met afstand de grootste factor. Ideologische congruentie (of het nieuws overeenkomt met jouw ideologie) is een grote tweede. Opmerkelijk: hogeropgeleiden zijn sneller geneigd nepnieuws te geloven.
Overwegingen
De analyse toont dat er geen duidelijke samenhang is tussen het vermogen tot discrimineren en geloof. Dit is waarom ik lang heb aangegeven dat 'educatie' het probleem niet oplost. Ouderen en kritische denkers lijken beter in discrimineren en zijn sceptisch. Dat is (volgens de auteurs) een derde-variabele-argument. Ouder worden leidt tot beiden, maar discrimineren leidt niet tot minder naïviteit.
Het illusoir effect is een van de meest bevestigde mechanismen in de psychologie, niet vanwege misinformatie maar als manier om te leren. Dat het sterk bijdraagt aan schadelijke effecten van misinformatie is echter een aanname.
Labstudies zoals deze vertalen zich niet naar de praktijk. Deelnemers scoorden krantenkoppen zonder feedback of discussie zoals op sociale media. In de praktijk voert ideologie de boventoon. Als men in discussie gaat (en daarmee het discriminatievermogen vergroot), dan leidt dit tot terugtrekking in het ideologisch bastion, niet tot minder naiviteit.
Op basis van het totaal aan bewijs blijft ons standpunt dat men effecten van desinformatieverspreiding vooral oplost door affectieve polarisatie te verminderen, niet (alleen) met educatie.
Meer leren kan in onze module Toegepaste Ethiek (chivo.nl/mte), waarin we samenwerken behandelen vanuit een motivatieperspectief.
