Is fascisme het gevolg van het neoliberalisme?
Een mooi stuk van Joseph Stiglitz, waarin hij de huidige verharding ophangt aan het neoliberalisme en daarnaast een parallel trekt met de fascisten. Vanuit motivatiewetenschap kijken we daar toch anders naar, maar het onderliggende onderbuikgevoel speelt zeker een rol.
De huidige ontwikkelingen vertonen parallellen met wat er speelde in de jaren dertig van de vorige eeuw, en we hebben er niets van geleerd. Hitler kreeg destijds de kans omdat een heel volk, twintig jaar nadat het de Eerste Wereldoorlog had verloren, nog steeds vernederd werd en een uitzichtloze toekomst had. Nu hebben we een deelvolk met conservatieve waarden die al decennia vinden dat ze worden onderdrukt. Dan zoek je een stok om mee te slaan, en die komt in de vorm van immorele leiders.
Natuurlijk volgt verzet onder het mom van ‘niet normaliseren wat abnormaal is’, maar dat moet kennelijk gepaard gaan met de vernedering van de groep conservatieven. Dit vergroot echter alleen maar hun neiging om terug te slaan. Het leidt tot extremistische conservatisme. Het neoliberalisme versterkt die problemen:
- Macht
Slechts een klein deel van de mensen heeft het neoliberalisme als hoogste waardenset, maar dit zijn wel de mensen met het talent en de focus om machtsposities in te nemen.
- Ongelijkheid
Hoewel de absolute armoede afneemt, neemt de ongelijkheid juist toe. Dit betekent dat een groep mensen wordt vernederd.
- Conservatisme
Ontwikkelingen gaan sneller onder het neoliberalisme, een omgeving waarin conservatisme moeilijk gedijt. Toch wordt neoliberalisme door conservatieven aanvaard omdat het lijkt op werken voor je geld en goed rentmeesterschap.
Met punten 2 en 3 ontstaat een wereldwijde groep die groot genoeg is om verkiezingsuitslagen naar zich toe te trekken. Als je denkt dat een cordon sanitaire iets uithaalt, dan heb je echt niet opgelet. Het versterkt juist de polarisatie. We hebben grofweg met vier groepen te maken:
- Immorele volksmenners
- 10 procent kwaadwillenden
- 25 procent vernederde burgers
- 20 procent opportunisten
Groepen 3 en 4 zorgen samen voor de meerderheid door groep 1 te kiezen, die schaamteloosheid als norm heeft. Je kunt ageren tegen die schaamteloosheid, maar dan begrijp je niet dat groep 3 dit juist waardeert.
Daarmee bieden ze camouflage voor groep 2, die racistisch en werkelijk antidemocratisch is. Als je geen brug kunt slaan naar groep 3, maar hen verder blijft vernederen, versterk je de camouflage voor groep 2 en de positie van groep 1. Je zult bruggen moeten slaan naar groep 3, en dat gaat via waarden. Je moet je dus afvragen hoe je conservatieven weer kunt includeren.
Het neoliberalisme is niet hetzelfde als kapitalisme. Kapitalisme vereist overheidsgeleiding, want het dient, net als democratie, dezelfde meester: beschaving. En beschaving is collectieve waardigheid. Het betekent dat alle waarden worden gerespecteerd en we kunnen weer conservatieven gaan waarderen. Dat is beschaafd!
