Illiberalisme is geen fascisme, wat drijft erosie democratie

De opkomst van extreem-conservatisme wordt vaak geduid als fascisme. Dat heb ik altijd een oppervlakkige analyse gevonden. De morele verontwaardiging over mijn standpunt maakt het echter niet minder waar.

💡 Illiberalisme

De meeste experts op het gebied van fascisme noemen de huidige geopolitieke erosie van de democratie geen fascisme. Het is een nieuw fenomeen. Een term die dit beter vangt is illiberalisme en ook daar bestaan verschillende visies op. Een van de politiek onderzoeker Marline LaRuelle schreef er een introductie artikel over.

Voor verdieping, verwijs ik graag naar het Routledge Handbook of Illiberalism en het Oxford Handbook of Illiberalism.

💡 Verschillen

Illiberalisme en fascisme zijn verwante, maar verschillende begrippen. Illiberalisme verwijst naar politieke ideeën en praktijken die onderdelen van de liberale democratie ter discussie stellen, zoals individuele rechten, pluralisme, onafhankelijke instituties en beperkingen aan de macht van de meerderheid. Illiberale bewegingen kunnen verkiezingen en volkssoevereiniteit accepteren, maar leggen meer nadruk op nationale soevereiniteit, sociale cohesie, traditie en meerderheidsbesluitvorming.

Fascisme is specifieker en radicaler. Het combineert uitgesproken nationalisme met het streven naar nationale wedergeboorte, politieke mobilisatie, autoritair leiderschap en een fundamentele afwijzing van liberaal pluralisme. Fascistische bewegingen zijn daarom vrijwel altijd illiberaal, maar illiberalisme is niet automatisch fascistisch. Het begrip omvat ook conservatieve, populistische, religieus-nationalistische en autoritaire stromingen die niet voldoen aan kenmerken die doorgaans met fascisme worden geassocieerd.

Illiberalisme is niet alleen vanuit cultuur of nationalisme te verklaren. Economische onzekerheid, sociale veranderingen en politieke factoren werken samen, schrijft onderzoeker Gábor Scheiring in het handboek.

💡 Motivatieperspectief

De afgelopen vier jaar schreef ik over economische en educatieve ongelijkheid, maar ook over ongelijkwaardigheid rond basiswaarden, die de hand polarisatie in de hand werkt. Illiberalisme bestrijden als fascisme lost het probleem niet op, het maakt het erger. Zo heeft het ridiculiseren en wegzetten van conservatieve waarden als fascisme een politieke prijs.

Vanuit motivatieperspectief zijn oplossingen nodig op micro-, meso- en macroniveau, zoals het verminderen van economische en educatieve ongelijkheid, bredere biologische en psychologische behoefteondersteuning en het versterken van individuele autonomie.