Elite stoelendans instabiliteit

Een mooi artikel van Michiel de Hoog over cliodynamica in De Correspondent en waarom we in politiek instabiele tijden leven. De oorzaak zou liggen in een overschot aan elites. Cliodynamica bekijkt trends historisch, en het model van Peter Turchin is opmerkelijk consistent. Je kunt het hier lezen:

Het model beschrijft vier fasen:

▶️ In de opbouwfase: bevolkingsgroei, de staat floreert, en elites breiden zich uit.
▶️ Spanningen: elites concurreren, de staatscapaciteit daalt, belastingdruk stijgt.
▶️ Crisisfase: instorting van de staatsorde, geweld, en bevolkingsafname.
▶️ Daarna begint de herstelcyclus.

🫸 Kritiek

Er is echter ook veel kritiek op het model. Het concept van elite-overproductie is moeilijk meetbaar. Wat telt als een elite? Wanneer is er “te veel” elite? Hoe tel je ambities, statusverwachtingen of machtsnetwerken?

Een groter probleem is dat het andere factoren buiten beschouwing laat, zoals structurele en oplopende ongelijkheid. Turchin is zich daar bewust van en is inmiddels begonnen met het toevoegen van aanvullende parameters, als onderdeel van het Structural-Demographic Theory (SDT)-kader.

In SDT is de Gini-coëfficiënt of rijkdomsverdeling toegevoegd als variabele:

👉 Ongelijkheid stijgt naarmate elites zich verrijken in expansieve periodes.
👉 Dit ondermijnt uiteindelijk de staatslegitimiteit en sociale stabiliteit.

Ongelijkheid beïnvloedt ook:

👉 Mobiliteit (kans op sociale stijging)
👉 Belastingsdruk en politieke fragmentatie

Dat sluit aan op psychologische mechanismen — en dat is belangrijk, omdat alles met elkaar moet kloppen. Ja, er is een kleine groep sterk gericht op macht, maar vrijwel iedereen ondervindt negatieve effecten van structurele onrechtvaardigheid. Als je rekening houdt met de interne beleving van mensen, zie je dat affectieve polarisatie toeneemt, een belangrijke basis voor politieke instabiliteit. In de afgelopen 30 jaar zie je die trend ook terug in 100 landen, waarin drie economische ongelijkheidsmetingen zijn afgezet tegen 6 attitudes in 6 metingen (Gu & Wang 2022).

Andere factoren zijn technoshocks, aangezien we nu een tijdperk leven met democratisering van informatie. Je hoeft niet meer te kunnen lezen om toch aan informatie te komen.

🤔 Overwegingen

Ja, je hebt een groeiende elite nodig om een kloof te creëren, maar het totaal aan bewijs laat zien dat ongelijkheid de affectieve polarisatie in gang zet. Zoals ik al vaker heb gesteld: het is belangrijk dat de disciplines binnen de gammawetenschappen meer samenwerken en hun constructen gaan synchroniseren, zodat standpunten in lijn liggen met álle feiten — en er robuustere modellen ontstaan. Turchin is die brug met SDT aan het slaan.