Belonen prestatie motiveert als het rechtvaardig is
De psychologische basisbehoefte competentie uit de Zelfdeterminatietheorie heeft al langere tijd last van 'creep', wat zoveel betekent als dat de betekenis steeds verder wordt opgerekt. Wij lopen vaak tegen deze 'creep' aan in de praktijk en in ons onderzoek naar rechtvaardigheid. Deze publicatie (Kuvaar 2025) is daar opnieuw een voorbeeld van.
Frustreert beloning de motivatie?
De onderzoeksvraag is interessant: heeft loon naar prestatie invloed op autonome motivatie? Daar bestaan veel misverstanden over. In Deciโs eerste experiment (1971) met de Soma-puzzel besteedden studenten minder vrijwillige tijd aan de puzzel zodra een eerder gegeven financiรซle beloning wegviel, wat suggereerde dat externe beloning intrinsieke motivatie kan ondermijnen. In latere studies werd echter duidelijk dat het vooral gaat om controlerende beloningen, zoals geformaliseerd in de Cognitieve Evaluatietheorie (CET).
๐๐ฒ๐น๐ผ๐ป๐ฒ๐ป ๐ฏ๐ฒ๐๐ฟ๐ฒ๐ฑ๐ถ๐ด๐ฑ
In dit onderzoek werd aangetoond dat beloning naar prestatie de intrinsieke motivatie zowel kan ondersteunen als ondermijnen. Het hangt af van de perceptie: ervaren werknemers de beloning als controle of als gepaste waardering? Perceptie van salaris als informatieve feedback (waardering) hing samen met hogere autonome motivatie en lagere vertrekintentie. Precies zoals de CET voorspelt.
๐ฅ๐ฒ๐ฐ๐ต๐๐๐ฎ๐ฎ๐ฟ๐ฑ๐ถ๐ด๐ต๐ฒ๐ถ๐ฑ
De auteurs interpreteren dit als het belonen van competentie, waarmee impliciet wordt gesteld dat competentie als psychologische basisbehoefte wordt bevredigd. Dit is niet gemeten en is conceptueel ook onjuist. Het gaat hier namelijk niet om competentie, maar om rechtvaardigheid. Daarmee komen we tot de kern van het probleem.
๐ฆ๐๐ฐ๐ฐ๐ฒ๐ ๐๐ถ๐ ๐๐๐ถ๐บ๐๐น๐ฒ๐ฟ๐ฒ๐ป๐ฑ๐ฒ ๐ฎ๐ฐ๐๐ถ๐๐ถ๐๐ฒ๐ถ๐๐ฒ๐ป
Competentie gaat niet over bekwaamheid. Wie de originele definitie van competentie recht wil doen, vertaalt dit beter als 'succeservaringen uit stimulerende activiteiten'. Het loskoppelen van succes en stimulans leidt tot de schrale betekenis 'bekwaamheid'. Dat is te smal, waardoor 'creep' optreedt. Men probeert het vervolgens op allerlei manieren op te rekken. Dat zien we ook terug in de beschrijving van 'structuur' in het lesgeefcircumplex (Aelterman N 2018), vooral in het 'clarifying'-deel, dat feitelijk een ยดlightยด variant van rechtvaardigheid is.
Er is ook een reden waarom hoog scoren op bekwaamheid, zoals competentie nu wordt gemeten, samenhangt met een hogere intentie om een bedrijf te verlaten, maar nauwelijks met prestaties. Mensen blijven nooit omdat ze zich bekwaam voelen, maar omdat ze uitdaging ervaren. Het ontbreken van succes uit stimulerende activiteiten verklaart hun vertrek.
๐๐ผ๐ป๐ฐ๐น๐๐๐ถ๐ฒ
Wie denkt dat rechtvaardigheid, net als veiligheid, slechts een hygiรซnefactor is, doet er goed aan zich daar grondig in te verdiepen en te stoppen met het misbruiken van competentie. Het belangrijkste nog wel is dat prestaties belonen autonomie motivatie sterkt als het wordt ervaren als rechtvaardig.
Meer leren
