De klimaatdoelen gaan de ijskast in om de industrie te redden, zo staat er in de Volkskrant. Dat is niet voor het eerst. Hoe kun je dit vanuit een waardenperspectief verklaren.

Waarden zijn het verhaal dat je jezelf en anderen vertelt over waarom je iets belangrijk vindt. Het is cognitief van aard, meer dan basisbehoeften, maar zeker niet onbelangrijk. Samen vormen ze motivatiemoleculen die een duidelijke relatie hebben met emoties — en daar zit ook de crux. Laten we eerst even kijken naar de waarden.

Idealisten (zie afbeelding rechtsboven) vinden het klimaat belangrijk; het valt onder de basiswaarde milieu. Dat wil niet zeggen dat mensen met andere waardensets het milieu niet belangrijk vinden, maar wel minder belangrijk. In onderzoek worden milieu en maatschappij (sociale rechtvaardigheid) vaak samengevoegd tot universalisme.

Onderzoek naar basiswaarden en emotie is helaas zeldzaam, maar in 2007 werden de waarden van Nederlandse studenten in kaart gebracht, evenals elf emoties die ze dagelijks ervaarden. Men probeerde daarin de samenhang te vinden. Dan zie je dat de waarde zelfregie het sterkst correleert met de emotie nieuwsgierigheid/interesse, gevolgd door de waarde helpen, die correleert met affectie.

Universalisme daarentegen bungelt onderaan en correleert met opwinding en angst. Dat zijn twee uitersten, maar de samenhang met elk van de twee is zeer klein. Het is duidelijk een basiswaarde die weinig emotie uitlokt, en dat is een onderdeel van het probleem. Mensen activeren door te appelleren aan hun waarde universalisme is redelijk kansloos — we worden toch echt voornamelijk in beweging gezet door emotie. In frustratie daarover kan het gebeuren dat, als jij het wél heel belangrijk vindt, je die waarde probeert op te leggen aan anderen. Daarmee tast je de gelijkwaardigheid aan, en dat pakt zelden goed uit.

Er zijn alternatieven, en een daarvan is het vergroten van de emotionele lading van universalisme, en dat gebeurt middels ontzag. Dat is een complexe emotie. Het betekent dat je mensen (onder)wijst op de schoonheid en vooral de complexe relaties in de natuur, zoals de bekende video waarin het herintroduceren van de wolf in Yellowstone Park de loop van de rivieren zou hebben beïnvloed.

https://www.youtube.com/watch?v=W88Sact1kws

Dat is overigens niet waar — in ieder geval sterk overgesimplificeerd — maar het geeft je een idee van hoe emotie de waarde milieu kan versterken.

Een andere manier om ontzag en zelftranscendentie uit te lokken is het kijken naar sciencefiction. Dat is de reden waarom cli-fi het vaak beter doet dan harde feiten.

Feitelijk is dit gebaseerd op het veranderen van andermans waarden, door ze emotioneel te versterken. Nu hebben we veel ervaring met waarden, emotie(regulatie) en conflictbeheersing in de praktijk en onze voorkeur is juist de andere in zijn of haar waarde laten, waardoor mensen veel redelijker worden. Hoe je dat doet vanuit je eigen kernwaarden, kun je hier leren via Hero Lift.