Capabilities approach werkt via psychologische basisbehoeften
Het economisch-filosofische kader Capabilities Approach (CA) blijkt het welbevinden van mensen vooral te beïnvloeden via de psychologische basisbehoeften (Bradshaw, et al 2026).
Capabilities approach in een notedop
Amartya Sen introduceerde de CA, waarin rechtvaardigheid beoordeeld moet worden op basis van de reële vrijheden van mensen om waardevolle levens te leiden, niet alleen op basis van de verdeling van hulpbronnen. Daarvoor ontving hij de Nobelprijs voor de economie in 1998.
➡️ Capabilities zijn reële, substantiële vrijheden — niet alleen formele rechten of hulpbronnen — die mensen in staat stellen levens na te streven die zij waardevol achten.
Capabilities
Sen specificeerde de capabilities zelf niet, maar de filosoof Martha Nussbaum gaf dat wel invulling met tien capabilities, gebaseerd op het werk van Aristoteles, waaronder lichamelijke gezondheid, lichamelijke integriteit, emoties en gehechtheid, enzovoort. Dit wordt gemeten met de OCAP-18. Dat meetinstrument kent echter verschillende problemen, waaronder een overlap met uitkomstmaten zoals welbevinden. Een heranalyse (EFA) leidde tot twee belangrijkste factoren, namelijk:
👉 Vrijheid van expressie
👉 Vrijheid tegen discriminatie
Het onderzoek
Drie populaties (Amerikanen, Australische inheemse en Australische niet-inheemse bevolking) vulden diverse vragenlijsten in over capabilities, psychologische basisbehoeften en welbevinden. De onderzoekers onderzochten drie paden:
- Capabilities → welbevinden (direct)
- Basisbehoeften → welbevinden (direct)
- Capabilities → basisbehoeften → welbevinden (indirect)
Daaruit trokken ze de conclusie dat het effect van capabilities → welbevinden (1), na aftrek van basisbehoeften → welbevinden (2), nagenoeg nul is. Dat geldt voor zowel floreren (welbevinden, vitaliteit) als degenereren (depressie, angst). Die eerste was al eerder vastgesteld in 2016.
Belangrijke conclusies
💡 Anders gesteld: capabilities hebben pas effect op het welbevinden wanneer ze de basisbehoeften bevredigen.
💡 Capabilities geven je een idee van wat je zou kunnen aanpassen, terwijl de psychologische basisbehoeften je vertellen of het daadwerkelijk effect heeft.
💡 Het is daarom zinvol om de psychologische basisbehoeften te meten als surrogaateindpunt, en daarom noemen wij ze ook psychomarkers (naar analogie van biomarkers).
💡 Ook belangrijk is om te erkennen dat psychologie geen individuele kwestie is, maar ook van toepassing is op sociologie, economie en politicologie.
💡 Wij pleiten al heel lang om de best-of-breed psychologische constructen te harmoniseren tussen de gammawetenschappen.
Het belang van motivatiewetenschap en de zelfdeterminatietheorie in het bijzonder voor de samenleving is onmiskenbaar, gezien de consistente samenhang met motivatie, welbevinden en prestaties. Ik zou zelfs willen beweren dat het negeren ervan onethisch is.
Meer leren hoe je dit in de praktijk inzet kun je in onze module Toegepaste Ethiek (chivo.nl/mte), onderdeel van de opleiding tot vitaliteitskundige (chivo.nl/ovk).
