Het Hawthorne-effect in perspectief

door | feb 20, 2017 | Coachen, Vitaliteitscoach | 0 Reacties

De Griekse wijsgeer Socrates en Glaucon, broer van Plato, hadden ooit een discussie over rechtvaardigheid. Centraal in de discussie staat het verhaal van de herder, die beschikte over een ring die hem onzichtbaar maakte. Met deze ring vermoordde de herder zijn koning en verleidde diens vrouw. Het punt van Glaucon was dat er weinig van het moraal overeind blijft, als men ongezien en ongestraft zijn gang kan gaan. Socrates en Glaucon konden het er niet over eens worden, aangezien Socrates het argument te beperkt vond. Het idee dat men zich anders gedraagt als men geobserveerd wordt, dat wordt vandaag de dag nog steeds erkend als het Hawthorne-effect. En ook daarover is de discussie nog niet ten einde.
Wat men ook deed, de productiviteit nam toe
Onderzoek in Hawthorne 
Toen onderzoekers neerstreken op de telefoonfabriek in Hawthorne, werd een groep van zes jonge dames onderdeel van een experiment. Onder scherp toezicht van een manager werden veranderingen doorgevoerd om het effect op productiviteit te meten (1924-1932). Elke verandering werd van te voren aangekondigd en met langere pauzes nam de productiviteit toe, maar ook als de pauzes verkort werden. Hetzelfde gold voor de belichting. Een toename van licht, maar ook een afname van licht hadden een productieverhogend gevolg. De gefrustreerde onderzoekers kwamen tot de conclusie dat de aandacht zelf, zorgde voor de  verhoogde productiviteit. De observant is dan feitelijk een participant. Dit werd later het Hawthorne- of het observanteneffect genoemd.
Observanteneffect of iets anders?
De kritiek
Hoewel het bestaan van het Hawthorne-effect intuïtief lijkt, blijkt het wetenschappelijk nog niet geheel gemakkelijk te bewijzen. In een recent overzichtsartikel (McCarmbridge J 2014) suggereren de auteurs dat er aanwijzingen zijn dat het Hawthorne-effect daadwerkelijk bestaat, maar dat de experimenten teveel ruimte overlaten voor andere interpretaties. Een van de problemen in onderzoeken is het zogenaamde verwachtingseffect. Deelnemers van experimenten gaan er vanuit dat onderzoekers bepaald gedrag verwachten en voldoen eraan om ze te plezieren. Een tweede probleem is dat controlemaatregelen zelf leiden tot verandering van gedrag, omdat het bijvoorbeeld leidt tot betere omstandigheden dan normaal, zoals een aardigere of juist minder aardige toezichthouder, beter licht, beter eten, etc.
Verdwijnt het moraal als je onzichtbaar bent?
De discussie tussen Glaucon en Socrates kan eveneens niet worden teruggebracht tot het bestaan van een enkele factor zoals wel of niet zichtbaar zijn. Zo is bijvoorbeeld het bestaan van een persoonlijkheidstrek genaamd ‘integriteit’ inmiddels geaccepteerd. Het is best mogelijk dat de herder, die de misdaden beging terwijl hij onzichtbaar was, daar buitengewoon slecht op scoorde en dat zou dan eerst getest moeten worden. Men kan dus geen algemene uitspraak doen over zicht- of onzichtbaarheid. Het geeft aan hoe moeilijk onderzoek is, en psychologie in het bijzonder.
Was jij je handen vaker als je geobserveerd wordt?
De onderzoeken
Onderzoek doen naar het Hawthorne effect is dus niet zo heel gemakkelijk, maar er zijn zeker interessante pogingen gedaan. Zo werden bijvoorbeeld 59 ongeïnformeerde vrouwen geobserveerd in een toiletruimte. In de helft van de gevallen was een duidelijke observante aanwezig. De dame in kwestie zat in de lounge voor de ingang van het toilet te lezen en zij begroette een ieder die de toiletruimte betradt. Alleen als de toiletganger alleen was, werd genoteerd of de kraan aanging en voor welke duur. In de tweede situatie was er geen sprake van een zichtbare observant. Elke vijf toiletgangers werd er gewisseld van een zichtbare en onzichtbare observatie. In de zichtbare observatiesituatie bleken 24 van de 31 deelneemsters (77 procent) de handen te wassen na het toiletbezoek, terwijl dit in de niet-zichtbaregroep beperkt bleef tot 11 uit de 28 deelneemsters (39 procent). Hoewel er sprake is van een gelegenheidssteekproef, biedt het toch duidelijke aanwijzingen voor het bestaan van een observanteneffect.
Hoe accuraat denk je dat de voedingsdagboeken zijn die jij nakijkt?
In een ander interessant onderzoek (Stubbe J 2014) werden 59 mannen en vrouwen geronseld voor een leefstijlonderzoek waarvoor ze 12 dagen geïnterneerd werden. Op hun kamers was voedsel aanwezig, maar in 2 blokken van 3 dagen moesten ze hun voeding rapporteren en ze beschikten daarover ook over een keukenweegschaal. Op de andere dagen werd de consumptie ook geobserveerd, het werd alleen niet verteld. Tijdens de rapportagedagen werd er door de deelnemers en vooral door de vrouwen minder gegeten. Ook hier is weer sprake van een zogenaamd observanteneffect.
Is discussieren over de Hawthorne-experimenten nog relevant?
Conclusie
Het idee dat men het gedrag aanpast als men geobserveerd wordt, is van alle tijden. Deze veronderstelling wetenschappelijk bewijzen valt niet mee. De observatie wordt namelijk vaak verstoord door andere factoren, zoals de verwachting of veranderde omstandigheden. Deze factoren zijn bijvoorbeeld onvermeld in het verhaal van Glaucon. Ook de Hawthorne onderzoeken laten teveel te wensen over, maar dat laat onverlet dat een willekeurige observant het gedrag verandert. Coaches en adviseurs dienen daar rekening mee te houden.

Meer lezen uit deze categorie 'Coachen':

Beslagen ten ijs voor 2018? Chivo winterschool!

  Ook dit jaar hebben we een winterschool waarin je 5 dagen achter elkaar kunt onderdompelen in een onderwerp. Je wordt er mee wakker, je gaat ermee naar bed en je droomt erover. Na die vijf dagen hebben je uptodate informatie, nieuwe vaardigheden en een flexibel...

Bestaan ochtend- en avondmensen in de natuur?

Als we gaan kamperen dan verandert ons slaappatroon, want we gaan vroeger naar bed en komen er gemiddeld ook vroeger uit. Dat geldt ook voor de avondmensen, maar zou het dan betekenen dat de avondmens eigenlijk niet bestaat? Hoe zit het dan bij traditioneel levende...

EQ een factor in vitaliteitsmanagement?

In 1995 nam het begrip emotionele intelligentie een enorme vlucht met de publicatie van het zelfhulpboek van psycholoog Daniel Goleman. Emotionele intelligentie of EQ zoals we het zullen afkorten, zou volgens Goleman voor zakelijk en privé succes, belangrijker zijn...

Dit onderwerp komt aan bod in de volgende opleidingen:

Meer lezen uit overige (kennisbank) categorieën:

Trumpiaans debatteren over gezondheid

De wijze waarop Donald Trump politiek bedrijft kan volgens de meeste mensen, als de we doorlopende enquêtes mogen geloven, geen goedkeuring wegdragen. Vooral de manier waarop Trump debatteert, is ronduit bizar en kunnen we alleen maar Trumpiaans noemen. Als het gaat...

Is emotie-eten een zinloos begrip?

We kennen allemaal het clichébeeld van de emotie-eter, die zijn of haar troost vindt in eten. Ook zijn er diverse onderzoeken, die een jeugdtrauma associëren met een verhoogd risico op obesitas. Het sterkt het beeld dat negatieve emoties en stress de oorzaak zijn van...

Beslagen ten ijs voor 2018? Chivo winterschool!

  Ook dit jaar hebben we een winterschool waarin je 5 dagen achter elkaar kunt onderdompelen in een onderwerp. Je wordt er mee wakker, je gaat ermee naar bed en je droomt erover. Na die vijf dagen hebben je uptodate informatie, nieuwe vaardigheden en een flexibel...

Redactionele noot

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, worden opgeslagen of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

We vernemen graag feedback over onze artikelen, omdat we verantwoording afleggen voor claims belangrijk vinden. 

Wil je kennis uitwisselen over vitaliteit, fitness en leefstijl met andere (aspirant)professionals, bezoek dan Café Chivo op Facebook.

 

Geraadpleegde bron(nen)

  • Landsberger HA (1958) Hawthorne Revisited, Ithaca, 1958.
  • McCambridge J (2014), Witton J, Elbourne DR. Systematic review of the Hawthorne effect: new concepts are needed to study research participation effects. J Clin Epidemiol. 2014 Mar;67(3):267-77.
  • Munger K (1989), Harris SJ. Effects of an observer on handwashing in a public restroom. Perceptual and Motor skills, 1989. 69, 773-734
  • Stubbs RJ (2014), O’Reilly LM, Whybrow S, e.a. Measuring the difference between actual and reported food intakes in the context of energy balance under laboratory conditions. Br J Nutr. 2014 Mar 17:1-12

Share This