De fructofobie van dr. Lustig

Dr. Lustig is geen voorstander van fructose en fructosesiroop (uit maïs), zo wordt duidelijk uit een zeer populaire video op YouTube. In een 90 minuten durende aaneenrijging van biochemische-, nutriënttechnische- en medische feiten, overtuigt hij zijn publiek dat fructose een gif is. Zijn pleidooi is welbespraakt, onderhoudend, overtuigend en bevat zeker belangrijke punten, maar is het ook waar?

Dr. Lustig in een 90 minuten durend pleidooi voor de ban van suikers en met name fructose(siroop). Sugar, the bitter truth (YouTube: Engels)

Dik van de suikers?

Dr. Lustig begint zijn verhaal met het standpunt, dat de energiebalans correct is en dat sporten weinig bedraagt aan afslanken. Wij eten dus teveel, waardoor het hormoon leptine zijn werk niet meer doet. Daardoor krijgen we geen signaal meer om te stoppen. De Amerikanen zijn ook steeds meer gaat consumeren en de NHANES data suggereert, dat men van gemiddeld 2.172 kcal per dag in 1970 naar 2.775 kcal is gegaan in 2007 (ERS 2009). Dr. Lustig stelt dat de toegenomen kcal vooral uit koolhydraten zijn gekomen. Dat is een belangrijk gegeven, aangezien suikers en dan vooral fructose, mogelijk de werking van leptine remt. Een nadere analyse van de data laat echter iets heel anders zien. De koolhydratengroep is namelijk het minst hard gestegen. De toename van suikers en daarmee ook fructose is zelfs laag in vergelijking met vet. Het is de eerste uit een hele serie feitelijke onjuistheden in de video van Ludwig.

Deze grafiek, geproduceerd door de USDA zelf, laat zien, dat de koolhydrateninname als trend dalende is, terwijl het vetaandeel flink is toegenomen. Dit is geheel in lijn met onze analyse, maar in strijd met de door dr. Lustig gepresenteerde 'feiten'.

Een nadere analyse van de NHANES data heeft een interessante publicatie opgeleverd over snoepen (O'Neil CE 2011). Op basis van de criteria gaat men uit van 20 procent snoepers. Van de 600 kcal extra, die de Amerikanen sinds 1970 zijn gaan eten, moet schijnbaar een groot deel uit snoep komen. Daar raakt de lever van overbelast, volgt leptineresistentie en wordt men vet van de suikers. De NHANES data laat echter zien dat de BMI van de snoepers, een klein beetje lager ligt dan de rest. Dit is in strijd met het verhaal van Lustig.

Ronduit geschokt reageert het publiek op het feit, dat er 6 maanden oude obese baby's zijn. Baby’s kunnen niet sporten en ze bepalen hun eigen eten niet, dus moet het wel aan de flesvoeding liggen, dat ook suiker bevat. Dat is op zich een interessante gedachte, maar flesvoeding neemt af ten faveure van borstvoeding, terwijl obese baby's toenemen. Dit wordt nergens in de presententatie van Lustig geadresseerd. Het is een van de vele onvolkomenheden in zijn theorie. 

Kompeito, traditioneel Japans suikergoed geïntroduceerd door de Portugezen en gemeengoed sinds de Meiji periode (1868-1912)

Interessant zijn ook de opmerkingen over de Japanse eetgewoontes, die volgens Lustig op fruit na, suikervrij zijn. Het zou moeten verklaren waarom zij wel dun zijn. Hij toont zich daarbij geen kenner van de Japanse eetgewoontes. Zo is er een gesuikerde zoete drank Gyokuro, de alom aanwezige en suikerrijke soja saus, de in suiker gefermenteerde sake drank, de gesuikerde maaltijden Sukiyak, Zaza-mushi en het traditionele snoep Kompeito, Karumetou en Mizuame. Ze eten vaak ook heel veel fruit, vol met suikers en fructose. Er is suiker alom in de traditionele Japanse cultuur. Het zorgvuldig opgebouwde verhaal van Lustig, begint af te brokkelen.

Tot nu hebben we het voornamelijk gehad over observationele data. Dat is geen bewijs, maar aangezien Lustig deze argumenten opwerpt, moeten ze ook geadresseerd worden en blijken ze verrassend weinig om het lijf te hebben.

Biochemie onbegrepen

In de video worden ook opvallende biochemische uitspraken gedaan. Zo wordt ethanol een koolhydraat genoemd. Dat is per definitie verkeerd. Het mag dan koolstof- en waterstofatomen bevatten, maar dat maakt het geen koolhydraat. Het is chemisch bezien uit een andere familie en het volgt bovendien een ander biochemisch pad. Als er al zoiets is als suikerverslaving, dan kan elke hulpverlener vertellen, dat het in niets lijkt op alcoholverslaving. Het vergelijk is een wel een hele populistische manier om je gelijk proberen te halen.

Een ander opvallende uitspraak is dat er van fructose geen glycogeen gemaakt kan worden. Dat is pertinent onwaar. Fructose kan met fructokinase, via fructose-1-fosfaat worden gesplitst door aldolase B, waardoor dihydroxyaceton fosfaat and glyceraldehyde ontstaat. Met behulp van triokinase wordt glyceraldehyde-3-fosfaat geproduceerd. Hiermee is het een grondstof voor glucose en glycogeen.

Verder wordt gesteld dat fructose geen insulineresponse opwekt en daarmee niet leidt tot een verzadigingssignaal. Dit moet het pleidooi van overeten door fructose versterken. Ook dit lijkt weer een afleidingsmanouevre, aangezien fructose zelden of nooit geïsoleerd voorkomt. Tafelsuiker en ook het gedemoniseerde fructosesiroop bestaan voor de helft uit glucose, die wel een insulineresponse opwekt. Daarnaast is het interessant om te weten, dat fructose weldegelijk verzadigt, net zo goed of vaak beter dan glucose (Moran TH 2009). Zo zie je maar weer dat de focus op een handjevol hormonen, leidt tot allerlei slecht onderbouwde aannames. Gezoete dranken, waar vaak ook fructose in verwerkt zit, verzadigen minder goed dan vast voedsel (Rolls B 2008). Dat betekent niet dat fructose de boosdoener is, maar de vloeibare calorieën. Fructose uit fruit kan wel de goedkeuring dragen van Lustig, aangezien fruit vezels bevat, die de schadelijke werking van fructose teniet doet. Fructose is gif en God heeft het gif verpakt met een tegengif, volgens Lustig. Hoe meer fructose, hoe meer vezels in de natuur, meent hij. Dit is wederom een uitspraak die niet onderbouwd wordt en ook niet waar is.

Energiebalans onbegrepen

In de Coca Cola conspiracy grapt hij (hopen we) over de geheime formule van Coca Cola (die allang bekend is). Daarbij laat hij zien dat de inhoud van een fles cola van 1955 tot 1992 meer dan verdubbeld is tot een halve liter. Elke dag zo'n fles leegdrinken, zou volgens Lustig, leiden tot 10 kg gewicht extra per jaar. Het is altijd interessant om te zien, dat de mensen die de energiebalans te simpel vinden, deze vaak helemaal niet begrijpen. Het is niet mogelijk om 10 kg extra aan te komen, door het zelfremmend effect van toegenomen gewicht. Het is de zoveelste onwaarheid in de video van Lustig.

Alle problemen die Lustig schetst door fructoseconsumptie, ontstaan in normale omstandigheden, alleen bij een chronische positieve energiebalans. Het ludieke experiment van professor Haub is daar weer een voorbeeld van. Deze viel 12 kg af in twee maanden met hoofdzakelijk twinkies, ware fructose- en transvetzuurbommen. Een saillant details was dat de glucose- en de lipidenhuishouding, na twee maanden lange overspoeling van vet en fructose, voorbeeldig bleek te zijn. Ondanks een massale aanslag op de lever, was er van insulineresistentie geen sprake. In tegenstelling tot wat Lustig suggereert, kun je uitstekend afslanken met een fructoserijk dieet, hetgeen in diverse andere experimenten allang is aangetoond. Het laat weer eens zien, hoe slecht de energiebalans wordt begrepen, ook door Lustig.

Overwegingen

Het verhaal van Lustig bevat voldoende populistische onjuistheden om gepaste argwaan te wekken. Veel van de bangmakerij is gestoeld op onnatuurlijke hoeveelheden van fructose in pure vorm (Teff m 2004), die nooit op deze wijze geconsumeerd wordt. Daarnaast is er vooral veel getest op ratten, die een afwijkend koolhydratenmetabolisme hebben. Het verhaal van Lustig is daarmee, niet allemaal fout, maar veel van de punten zijn gebaseerd op theorie, vooral van toepassing op theoretische situaties. 

De video van Lustig heeft wel iets weg van de toren van Pisa. Niet stevig genoeg om tegen aan te leunen, maar wel een leuke toeristische attractie.

De argumenten zijn speculatief en gebaseerd op rammelende observationele data. Daarnaast wordt er sterk geleund op biochemische verklaringen, zonder toe te lichten of dit in de praktijk getest is. Het interessante is dat het, juist fructose, al eerder overkomen is. Zo werd de gewraakte zoetstof, enkele decennia geleden heilig verklaard, aangezien het een natuurproduct is, dat minder calorieën bevat dan suiker (zoetkracht technisch bezien) en bovendien niet glykemisch belastend is. Daarmee was nog steeds niet bewezen dat fructose ook goed voor ons is. Nu is het precies andersom, wederom zonder bewijs. De geschiedenis herhaalt zich dus weer.

Het meest storende is wel, dat zaken uit de context worden gehaald. Fructose is niet slecht, het is een normaal metaboliet, dat door het lichaam zelf gemaakt kan worden. De lever kan het prima verwerken en bij overschot wordt het omgezet in vet, dat vervolgens verbrand wordt. Daar zit dan ook de crux. Het probleem ontstaat namelijk als het niet verbrand wordt, maar dat is een probleem van teveel kcal, niet van fructose. Dat maakt fructose natuurlijk niet ineens heilig. Onnatuurlijke hoeveelheden van natuurlijke stoffen zijn zelden goed. Dat geldt ook voor fructose.

Wat overblijft is dat we teveel eten en daar zijn meerdere factoren voor aan te wijzen. Suikers zijn verleiders, evenals zout en nodigen uit tot meer eten. Hetzelfde geldt voor reclame, grootverpakking, eten voor de televisie, lekker gezellig kokkerellen en vele andere factoren waar we nog niet van op de hoogte zijn. Fructose aanwijzen als de hoofdschuldige op basis van oneigelijke argumenten, is dus weinig overtuigend. Dr. Lustig is een gerespecteerd man, die ook wetenschappelijk gepubliceerd heeft. Zoals altijd blijken wetenschappers (gelukkig) ook gewoon menselijk te zijn, waardoor ook zij soms verblind raken door hun eigen overtuiging.

Conclusie

Wij hebben een obesitasprobleem, daar is iedereen het over eens. De experts weten niet hoe dit precies komt, maar het is redelijk om aan te nemen, dat dit multifactorieel is. Het probleem toeschrijven aan een enkele factor zoals fructose, is niet alleen zeer ongenuanceerd, maar zelfs ongeïnformeerd. Natuurlijk is teveel fructose niet goed. Als je meer dan 7 blikjes frisdrank per dag drinkt, dan kom je misschien in de problemen, maar zei je moeder dat ook al niet? Die kreeg met die uitspraak natuurlijk geen 2 miljoen hits op YouTube. Is die fructofobie toch nog ergens goed voor!